تبليغاتX
هفته نامه اورين خوي

قديم خسته كين اويونو

علي ظفرخواه

 

قديم خسته كين اويونونون، شكيلده گؤروندويو كيمي آلتي خانه سي اولاردي. معمولاً ايكي يا اوچ اويونچولار اولاردي.

اليف ـ بيرينجي اويونچو بيرلردن باشلايار، بير ساخسي تيكه سيني يا بير ياستي داشي بيرينجي خانه يه آتاردي. هاقيشقا گئدن كيمي، بير آياغيني گؤيده ساخلايار، تك قيچلي جيزيغين اوستوندن بيرينجي خانه يه آتلانار و آياغي يلا ساخسيني ايته له ييب ايكينجي خانه يه كئچيردردي. يئنه جيزيغين اوستوندن ايكينجي خانه يه آتلانار، ساخسيني اوچونو خانه يه ايته لَيردي. بئله ليكله اويونا ايدامه وئريب، ساخسيني آلتينجي خانه دن ائشيگه ايته ليندن سونرا، تك قيچلي آتلانيب، جوت قيچلي ائشيگه دوشوب دئيردي: خسته كين. هر حالتده، اويونچو جيزيغي آياقلايارسا، يانار؛ ساخسي جيزيغين اوستونه دوشرسه يانار؛ گؤيده كي آياغي يئره دَيرسه يانار. بوحالدا يولداشي دئير: سن دوشدون. مومكوتدور اويونچو لاپ اوزو اوسته يئره گله؛ آمما قول لارين يئره داياق وئريب قويمايا گؤيده كي آياغي يئره دَيه. بو، دوشمك حسابيندا دئييل، قالخيب اويونا ايدامه وئره بيلر. ائله كي بيرلري قورتاردي، ايكي لري باشلايار. ائشيكده دوروب ساخسيني ايكينجي خانه يه آتار. اويونچو، تك قيچلي اول بيرينجي خانه يه اورادان ايكينجي خانه يه آتلانار و آياغي يلا ساخسيني اوچونجو خانه يه ايته لَير. قاباقكي كيمي ايدامه وئريب آلتينجي خانه دن ائشيگه آتلانيب دئير: خسته كين سونرا اوچ لر، دؤردلر، بئش لر و آلتي لاري اوينايار.

اويونچو، اويونون هر مرحله سينده مثلاً اوچ لرده دوشرسه، اويونو وئرجك يولداشينا. يولداشي دوشدوكده، اويونچو قاباقكي قالديغي يئردن يعني اوچ لردن اويونا ايدامه وئره جك.

ب ـ ائله كي اويونچو آلتي لاري قورتاردي، يئني بير مرحله باشلاياجاق ساخسيني بير اياغي نين اوستونه قويار، بو آياغي نين دابانيني يئره قويماقلا،يول يئريين كيمي هر آياغيني بير خانه يه قويار، جيزيقلاري اياقلامادان گرك بيرينجي خانه دن گيريب، آلتينجي خانه دن ائشيگه چيخا. هاياندا ساخسي زويوب يئره دوشرسه، اويونچو دوشمك حسابيندادير.

ج ـ بير مرحله ده، ساخسيني باشي نين اوستونه قويار، قاباقكي كيمي بيرينجي خانه دن گيرر، هر خانه يه بير آياغين قويار، آلتينجي خانه دن ائشيگه چيخار.

دـ بورادا قاباق ائس مرحله سي گلر. اويونچو باشيني قووزاييب اوزونو گؤيه توتار، يئري گؤرمه دن، ائشيكدن بير اياغيني بيرينجي خانه يه قويوب دئير: ائس؟ اگر آياغي جيزيغين اوستونه دوشمزسه، يولداشي دئير: ائس. سونرا ايكينجي آياغيني ايكينجي خانه يه قويوب دئير: ائس؟ اگر آياغي جيزيغين اوستونه دوشمزسه يولداشي دئير: ائس. بئله ليكله خانه لري بير ـ بير گليب آلتينجي خانه دن ائشيگه چيخار. هاواخت اويونچونون آياغي جيزيغين اوستونه دوشرسه يانار.

ر ـ ايندي دال ائس مرحله سي دير. بو سفر باشين قالديريب اوزو گؤيه دالي ـ دالي گلر. بير اياغيني بيرينجي خانه يه قويوب دئير: دال ائس؟ يولداشي دئير: ائس.

بئله ليكله خانه لري بير ـ بير گليب آلتينجي خانه دن ائشيگه چيخار.

س ـ ائله كي اويونچو بو مرحله لري باشاري يلا سونا چاتديردي، حقّي وار اؤزونه بير ائو توتا. ائشيكده دوروب داليني جيزيغا دؤندرر، ساخسيني چيگينيندن آتار. هانسي خانه يه دوشرسه، بونون ائوي دير، گئديب علامت قويار. داها يولداشي نين حقّي يوخدور، اويوندا بو خانه يه اياغين قويا. بو خانه يه يئتيشنده گرك اوستوندن آتلانا.

اويونچو ائو توتاندان سونرا يئنه بيرلردن باشلايار، توتدوغو ائوه يئتيشنده، گؤيده كي آياغيني يئره قويوب ايستراحت ائده بيلر. مومكوندور، اويونو يئنه باشاري يلا سونا چاتديريب باشقا بير ائو توتسون. البته يولداشي دا باشاري الده ائتديكده اؤزونه بير ائو توتار. آنجاق بونون توتدوغو اوئوي توتابيلمز. اينديكي اوشاقلارين اويناديغي خسته كين اويونو، تقريباً 1332 ش. ايلي دوورلريندن موْد اولدو. يئني خسته كين اويونو، قاباقكي نوْوعدوندان جاليب اولدوغونا گؤره، اوشاقلارين طرفيندن منيمسه نيب سورعتله يايغينلاشدي.

يئني نوع باشقا كيتابلاردا يازيلديغينا گؤره، داها قئيده آلماغي لازيم گؤرمه ديم.

 

قايناق: ائل بيلگي ثروتيميز ـ علي ظفرخواه

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه هفدهم آبان 1388 و ساعت |

 

اويونلار

علي ظفرخواه

هاچمامينمك

ايكي اوزون آغاج، كي هره‌سي نين آشاغي هاچا اولار (هاچاسي تقريباً بير قاريش يئردن اوجا). هر آغاجي بير الده ساخلايار، هر قيچيني بير هاچاياقويار و آغاجين دابانلاري اوسته اويونچو يئريير.

آتيمين باشي قيزيل

اويونچولارين سايي جوت اولمالي دير. اگر ايكي نفر اولارسا، بيري داليني ديوارا داياييب اه ييلر و ايكينجي‌سي اونون بئلينه مينيب (آت كيمي) و ديـيـر: آتيميــن باشي قيزيل گـ ... قيزيل، آلميـشام سكسان تومنه، وئرمه‌رم دوخسان تومنه. اويونچولار چوخ اولارسا جوت ـ جوت بيري بيريني مينيب ديوار ديبينه دوزولرلر.

ائششه‌يي سوواردين؟

بيري يولداشي نين قولاغيندان ياپيشيب ديير: ائششه‌يي سوواردين؟ جواب وئرر: سووارديم. سوروشار: نه سويويلا؟ جواب وئره‌رسه سويوق سويويلا، قولاغيني برك بوروب و دييه‌جك: آغيزي دوندو، آغيزي دوندو. جواب وئره‌رسه: ايسدي سويويلا، يئنه قولاغيني بوروب دييه‌جك: آغيزي ياندي، آغيزي ياندي. دييرسه: ايليق سويويلا، قولاغيني بوراخار. بعضي لري يئنه قولاغيني بورار و ديير: اوره يي بولاندي، اوره يي بولاندي.

سيليم سوپوروم؟

بير اوشاق خبرسيز دالدان گلر، ال لريني يولداشي‌نين گؤزلرينه قويار و سوروشار: سيليم، سوپوروم؟ جواب وئره‌رسه: آللاها باغيشلا، ال لريني چكه‌جك.

ده‌ده م منه كور دِئييب

بير اوشاق الينه بير آغاج آلار، گؤزلرين يومار، آغاجي هر طرفه توولايار و ديير: ده‌ده‌م منه كور دئييب، هر گلنه وور دئييب. يولداشينا ده يرسه، البته كي دؤنوب ساواشاجاق.

ال وئريب چكيشمك

مستقيم بير جيزيق چكرديلرو جيزيغين هر طرفينده بير نفر آياغين جيزيغا قوپار، ساغ ال‌لرين بير ـ بيرينه وئريب چكرديلر. هانسي‌نين گوجو چوخ اولارديسا مقابل طرفي چكيب اؤز طرفينه گتيره‌ردي.

پيشيبدي

بو اويونو يئكه ـ يئكه گنج‌لرده اوينايارلار. ايكي نفر ال ـ‌اله ياپيشار، قالان اويونچولار دييرلر: پيشيبدي! و چاليشارلار فرصا تاپيب ال‌لري‌نين شاپباسيلا او ايكي نفري ووروسنلار. او ايكي نفرده قاوالايار تا اويونچولارين بيريني توتسونلار و سعي ائده‌رلركي بير ـ بيرلريندن ايريلماسينلار. يوخسا ال‌لري بير ـ بيريندن اوزولرسه، تك ليكده هر كيمي توتارسالار كوْو دئييل و هره سين بير يئرده باسيب دؤيه جك‌لر تا گوج بيللاهلا گليب يئتي دن ال ـ اله وئرسينلر. بو ايكي نفر هر كيمي توتارسالار او گره ك اؤزونه بير يولداش تاپيب بو ايكي نفرين يئريني توتسونلار. بو اويون چوخ تحركلي و خشونتلي دير.

تؤپادان توپايا

موغانين مركزي گئرمي شهرينده بو اويونو اوينايارلار. اويونچولار بؤلونوب توپا ـ توپا معين فاصله لرده دورارلار. هر توپادا اوچ يا دورد نفر ال ـ اله ياپيشيب دايره دورارلار و بير نفرده اونلارين اورتاسيندا دورار. ايكي نفر ائشيكده بيري‌نين الينده قاييش او بيريسي ني قاوالاييب وورماق ايسته‌ير. اودا قاچار بير توپانين آراسينا تپيلر. اورتاداكي اويونچو گره‌ك توپادان چيخسين. ايندي قاليب زيره‌ك لييينه كي تئچه قاييش يئيينجه اؤزونو باشقا توپانين آراسينا سالسين. او توپانين دا آراسينداكي چيخيب باشقا توپادا اؤزونه يئر ائتمه‌ لي دير. بئله ليك له اويون ادامه تاپار.

اوروس آتديرماسي

بو اويونوم. توتونچيان، مرندده دئييلن كيمي »اوزون آتديرما« آدي يلا اؤز فارسجا يازديغي كيچيك كتابيندا قئيد ائديب‌دير. بو اويون تقريباً اوتوز بئش ايل بوندان قاباق خوي دا موْد اولدو. بوزامانا كيمي بو اويونون خوي دا آد ـ بحثي يوخ ايدي.

قاريش آتماق

ايكي نفر پول لاريني يئره دوشرلر. هر بيريسي اؤزونون يا طرفين مهارت و باشاريغي‌ني ذهنينده گؤتور ـ قوي ائدر، فاصله‌ني نظرده الاراق هره اؤز نوبه سينده پول‌لاري‌نين يئريني‌ده ييشرلر. ائله كي بيري فاصله ني مناسب گؤردو، پولونو گؤتورر و طرفين يئرده كي پولونو توشلاييب آتار. اگر بير قاريشدان يا تعيين اولونان اؤلچودن فاصله سي آز اولارسا، طرفين يئرده كي پولونو گؤتورر. يوخسا اؤز پولونودا اودوزار.

پول چؤنده‌رمه

اويونچولار هره‌سي مساوي مبلغ پول اوست ـ اوسته قويارلار. نوبه ايله باشقا بير سكه ني پول لارا وورار، هر سكه‌ني چؤنده ره بيلرسه اؤزونونكو ائدر.

 

قايناق: آذربـايجان فولكلوروندان ـ فولكلور خزانه‌سي/ توپلاياني: ع . ظفرخواه

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه سوم آبان 1388 و ساعت |

سفرنامه حاج عليخان و خوي تركستان ايران

دكتر شهريار حسن‌زاده(1)

 

حكيم خاقاني شرواني ضمن قصيده خود در مدح ركن الّدين خويي قاضي خوي و ركن الّدين رازي عالم ري، اين دو شهر را كنار هم ستوده و آن دو را قبله زايران شمرده است، سالها اين شهر سرسبز و زرخيز و دارالصّفاي دوست داشتني »تنها شهري از آذربايجان كه در منابع آشوري در حدود سده هشتم قبل از ميلاد از آن نام آمده است.«(2) در روزگار كهن با قرار گرفتن در روي جادّة ابريشم و در قرنهاي اخير در امتداد دو شاهراه تجارتي »طرابوزان ـ تبريز« و »تفليس ـ جلفا« از ديرباز محلّ رفت و آمد و توقّف مسافران بيشمار بوده است.(3)


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه سوم آبان 1388 و ساعت |

خوي در انتظار گشايش راه خوي ـ جلفا

محمد لطفي

 

جلفا نزديكترين شهر مرزي به شهرستان خوي به شمار مي رود و جاده خوي ـ جلفا نيز اولين جاده اي بود كه روس ها از طريق آن بر خوي استيلا يافتند و مدتي آن را در اشغال خود نگه داشتند.

اين جاده كه نقش بسيار مهمي براي دو شهر مذكور دارد متأسفانه چندين سال است كه همچنان در دست ساخت و تعمير باقي مانده است و بهره برداري از آن به افسانه تبديل شده است.

 طول جاده خوي ـ جلفا حدود 68 كيلومتر مي باشد كه 24 كيلومتر آن در حوزه استحفاظي استان آذربايجان شرقي قرار دارد كه اين قسمت از جاده هنوز به مرحله بهره‌برداري نرسيده است و اين امر نشان مي دهد مسئولان محترم آذربايجان شرقي چندان دلخوشي براي اتمام اين طرح ندارند و بقية آن كه در محدوده استان آذربايجان غربي واقع شده است با تلاش هاي صورت گرفته، آماده بهره برداري است.

البته در رابطه با تكميل جاده خوي ـ جلفا شوراي محترم شهر خوي مذاكراتي با مسئولان مربوطه در آذربايجان شرقي به عمل آورده اند كه اميد است هر چه زودتر اين مسير مورد استفاده قرار گيرد چرا كه با بازگشائي راه مذكور، تحولات عميقي در دو شهر خوي و جلفا رخ مي دهد و از نظر گردشگري نيز تأثير زيادي براي دو شهر خواهد داشت.

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه بیست و هشتم مهر 1388 و ساعت |

ميراث بر باد رفته

محمد لطفي

 

شهرستان خوي همانند برخي از شهر‌هاي ايران اسلامي آثار قديمي و ديدني زيادي دارد كه متأسفانه  غبار فراموشي روي آنها نشسته و آنطور كه بايد و شايد به جهانيان معرفي نشده اند.

خوي دومين شهر استان آذربايجان غربي است و در بين شهرهاي منطقه، مناطق تاريخي، گردشگري زيادي دارد كه هرچند وجود آنها از فرهنگ ، زندگي و تمدن اين شهر تاريخي حكايت دارد اما اين آثار ارزشمند در طول ساليان  گذشته به ورطه فراموشي سپرده شده اند و مجموعه هاي ذيربط نيز در حفظ و نگهداري آنها دلسوزي هاي لازم را انجام نداده اند.

 از آثاري كه بر باد رفته اند و نسل جديد از آنها بي خبرند و آيندگان نيز بي خبرترخواهند بود، مي توان به حمام هاي سنتي و آسياب هاي آبي اشاره كرد كه يكي پس از ديگري نابود شدند و نهايتاً هيچ اثري از آنها باقي نماند.

در گذشته هاي نه چندان دور، حدود 12 آسياب آبي در سطح شهر خوي و حومه وجود داشت و بيش از 10 باب حمام سنتي بدون وابستگي به تكنولوژي امروزي به كار خود ادامه مي داد و جالب اينكه از نظر معماري نيز شكوه و عظمت خاصي داشتند اما متأسفانه امروز هيچ اثر و نام و نشاني از آنها بر جاي نمانده است و طوري از بين رفته اند كه  گويا اين آثار اصلاً وجود نداشتند!

امروزه بافت قديمي و ديوارهاي قطور خوي و چهار دروازه بزرگ آن به افسانه تبديل شده است و نسل جديد حق دارد بپرسد چه كساني گذشتة ما را كه همانا عزت و قدمت و جلال و شكوه گذشتگان ما بودند از بين برده‌اند؟ واقعاً كجايند آسياب‌هاي آبي و حمام‌هاي سنتي و چه كساني نشانه هاي اجداد ما را از بين بردند؟

ولي ما از ميان لاله ها و خوشه هاي گندم گذر خواهيم كرد و با آواز و لبخند به سوي تربت شمس تبريزي خواهيم آمد و همة خوشه هاي گندم و دسته گلهاي لاله را نثار مزارش خواهيم كرد و با اندوه و غم در پايش خواهيم نشست تا برايمان بگويد آنچه كه در اين مدت نظاره گر آن بوده است. مطمئنيم كه گفتني هاي زيادي داريد ولي نمي دانيم از كجا شروع خواهد كرد. از گذشته و اجداد ما و از شكوه و عزت و جوانمردي آنان ويا از ... ما با هيجان به صحبت هاي آن گوش فرا خواهيم كرد و در پايش اشك شوق خواهيم ريخت باشد كه درسي بگيريم تا از آنچه كه امروز از گذشتگان به دستمان رسيده است به نحو شايسته نگهداري كنيم و امانتدار خوبي براي ميراث تاريخي شهرمان باشيم و آنها را به آيندگان بسپاريم.

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه نوزدهم مهر 1388 و ساعت |

                                                               اويونلار

علي ظفرخواه

 

قاچيشماق

نئچه نفر باشلاييب بيرگه قاچارلار. هر كيم آخيرا تئز يئتيشرسه، بيرينجي اولار.

 

آتلانماق

1ـ دالدان قاچا ـ قاچا گليب اوزونونا آتلانماق

2ـ بير يئرده دوروب جوت قيشلي اوزونونا آتلانماق

3ـ گؤيه آتلانيب نئچه دفعه آياقلاري بير ـ بيرينه وورماق

4ـ ساغ ال ايله سول قيچين باش بارماغيندان توتوب بير قيچلي بو مانعه دن آتلانماق.

 

حامام پوش

اوشاقلار هره سي اؤز قاباغيندا يئره مخروط شكلينده قورو توپراق تؤكر، سو گتيرر و مخروطون محيطي ني ايسلادار. اونون اوستونه قورو توپراق سپر، بير الي نين كفه سيني بو بالا تپه نين اوستونده دولانديريب ديير: حامام پوش پول گتير، پول گتيرمه سن قيل گتير. ياواش ـ ياواش حامام پوشون قابيغي بركيير و گونبز (گنبد) شكلينده بير شئي اولار، ال قالين ليغيندا پالچيقدان اؤرتويو و ايچي ايسه قورو توپراق.بير چؤپ ايله گونبزين دؤوره سينده نئچه قاپي آچار و بو باجالاردان قورو توپراقلاري ائشييه چكرلر.

 

خان توپبي

قديــم زامانلار كي سو بوْروُسو ائولره چكيلمه‌ميش ايدي، ائولرده آرخ وحوْووض اولاردي وكوچـه‌لرين اورتاسينداكي آرخدان دايم سوآخاردي. اوشاقلار بو آرخين پالچيغيندان هره سي بيرآز گؤتوره‌ر و خان توپبي دوزه لده ديلر. يعني هره سي پالچيقدان هه‌وه‌نگ (هاون) شكلينده بير شئي دوزه‌لدر و آغيزي نين توپورجه‌يي ايله ديبي ني صافالداردي. اوشاق بو پالچيق قابي بير اوْووجونا گؤتورر و يولداشينا دييردي: خان توپبي! يولداشي جواب وئره‌ردي: گول توپبي. دييردي: هاني قندي؟ جواب وئره ردي: بودور گلدي. الينده‌كي پالچيق قابي آغيزي اوسته يئره ووراردي. خان توپبي سس ايله پارتلاييب و ديبي آچيلاردي. مقابل طرف گره‌ك اؤز پالچيغيندان بونون پارتلاييب آچيلان يئريني دولدوراردي. اگر خان توپبي پارتلامازساايدي، اونون هاميسيني مقابل طرف گؤتوره جك ايدي. سونرا نوبت بو بيريسي نينكي ايدي‌كي اؤز خان توپبوسون چالسين.

 

كورد گلدي

خويون »كورتئي« كندي و او طرف كندلر بلكه ده اكثر كندلرده اوشاقلار ياي فصلي گئديب كندين يانينداكي آخار چايدا چيمن زامان، ايسدي قوملارين اوستونده اوتوروب قيچلارين آچار و قوملاري قيچلاري‌نين آراسينا ييغارديلار. ال لريني دال با دال قوملارين اوستونه تاپبا ـ تاپ چالار (چاپار آتين آياقلاري نين سسيني تداعي ائدر) و دييرديلر: كورد گلدي، كورد گلدي.

 

اوستا عاباس

اويونچولارين بيري اوستا، بيري كؤروكچو و نئچه سي شاگيرد اولارلار. شاگردلر چكيش وورماغين سسيني يانسيلايارلار: دودوقه، دودوقه. و دييرلر: اوستا عاباس كؤرويو باس. اودا يالاندان كؤروك باسار. اوستا (دميرچي) ديير: آخشامدي كؤرويون آغيزين پالچيقلايين گئده‌ك ائويميزه، بير نفر كي اؤنجه دن الينده پالچيق حاضيرلاييب، كؤروك باسانين آغيزينا سورتو. اوشاقلارين هاميسي گولوشر و اويون بيتر.

 

بابا وئر قيلينجي

اويونچولار، خام و جرياندان خبرسيز بير نفرين گؤزون باغلاييب بير آيري سي نين دالينا مينديره رلر. تاپشيرارلار دييرسن بابا وئر قيلينجي! آتي سوروب، وئره جه يي ميز قيلينج لا قوشونو قيراجاقسان. اوشاقلار بير تاختا يا بير آغاجين اوجونو پالچيغا باتيرار، گوزو باغلي ديينده باباوئر قيلينجي، تاختانين پالچيقلي طرفين الينه وئره‌رلر. اونون كي هئچ زاددان خبري يوخ و بئلنچي زادا انتظاري يوخ ايدي، مزه لي عكس عملينه اوشاقلار گولرلر.

 

تكر سورمك

تكر، دايره شكلينده دمير مفتول يادا نفت بوشقالاري نين (بشكه) قيراغيندان چيخاريلميش بارماق ائنينده دمير اولاردي. بيرده دميردن بير دسته اولاردي كي اوجونو اه ييب تكره كئچيرديب سوره رديلر. هردن ياريم مئتير بير آغاجين بير باشيني »دوچرخه منته شي« نه سؤيكه ييب سوره رديلر. يادا بير تكري آغاج لا دؤيجله يه ـ دؤيجله يه سوره‌رديلر. ماراقلي بوراسي ديركي من اؤزوم شووه‌نه‌دن شهره يئرده گلرسه ايديم مومكون ايدي يورولام. آمما يولداشيمدان تكر بورج آليب سوروب قاچا ـ قاچا گلنده يورغونلوق حس ائتمزايديم كي هئچ بير آزدا كؤنلوم آچيلاردي.

 

توپ گئتمك

رئزين توپ لا هر اويونچو تك ليكلده يئرده توپ گئده‌ردي. يعني توپو بير الي ايله يئره وورار، قالخديقدا يئنه وورار و ادامه وئره ردي. هر اويونچو چوخ گئده رديسه اوداردي. هابئله ديواردا.

آغاج مينيب آت گزديرمك

اوشاق بير قلمه آغاجي بوداغي نين ديبيندن ياپيشار، قيچين آشيرار و الينه بير شويكه آلار، سانكي آت مينيب آمما اؤزو آتين قاچماسي ني يانسيلايار، آت كيمي كيشنه‌ير و هردن ده شويكه ني قمچي كيمي دالدان آتا وورار.

 

قايناق: آذربـايجان فولكلوروندان ـ فولكلور خزانه‌سي/ توپلاياني: ع . ظفرخواه

 

 

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه نوزدهم مهر 1388 و ساعت |

خوي شهر مساجد

محمد لطفي

 

شهرستان خوي كه نام باستاني پهلوي آن گواه ديرينگي تمدن آن است در زير پاي رشته كوه‌هاي اورين و چله‌خانه قرار دارد. اورين يك واژه كاملا تركي و به معناي بزرگ و با ابهت مي باشد.

آخرين سال‌هاي طلايي خوي در دوره كريم خان زند بود كه اميران دنبلي در خوي امارت داشتند و شهرهاي مجاور را تابع خوي كردند بدين ترتيب خوي يكي از شهرهاي مهم و معروف آن عصر بود و اقتصاد منطقه را رونق بخشيد.

خوي با داشتن 376 باب مسجد، نسبت به ساير شهرستان‌هاي استان بيشترين مساجد را در خود جاي داده است كه از اين تعداد چند باب در فيرورق و 209 باب آن در روستاها و تعداد 138 باب در شهر قرار دارد.

بعد از پيروزي انقلاب اسلامي تعداد 3 باب مسجد با معماري اسلامي تجديد بنا و يا احداث شده است كه متأسفانه در ساختمان آنها، سبك معماري خاصي به كار نرفته است. بنا بر آمار موجود در اداره اوقاف و امور خيريه شهرستان خوي 15 باب مسجد و كليسا در اداره ميراث فرهنگي استان به ثبت رسيده كه از آن جمله 4 باب مسجد در روستاهاي چورس، مقبره پيركندي، مسجد فنائي، پيركندي و مسجد ملاحسن، مسجد حجتيه، داش آغليان، مطلب خان، مسجد شيخ و مقبره آل يعقوب را مي توان نام برد. علاوه بر اينها چهار باب كليسا در خوي وجود دارد كه عبارتند از كليساي سورپ سركيس در ميدان كشاورز و كليساي روستاي مهلذان و كليساي روستاي قريس كه اخيراً از طرف ميراث فرهنگي بازسازي و مرمت گرديده است و كليساي يديلر كه به كلي ويران شده است!

در خوي مقبره هاي ديگري نيز وجود دارد كه هنوز به ثبت نرسيده اند و در ادارة اوقاف و امور خيريه به عنوان غيرثبتي معروف هستند كه از آن جمله مقبرة خاكمردان، مقبره سيدتاج الدين، مقبره شيخ نوايي، پورياي ولي و مقبره آقا ميرهادي و ملاعلي را مي‌توان نام برد. وجود چندين مسجد در داخل شهر كه بيش از يك قرن از قدمت آنها مي‌گذرد، به شكوه و عظمت خوي مي‌افزايند.

از مسئولان محترم انتظار دارد كه با توجه به موقعيت جغرافيايي و قدمت اين شهر و شهرت آن به عنوان دارالمؤمنين و نيز كثرث مساجد، در تجديد بنا و ساخت اين عبادتگاه‌ها از معماري اسلامي استفاده كرده تا براي آيندگان ميراث باارزشي به يادگار مانده و هويت گذشتگان، سند باارزشي براي نسل بعدي باشند.

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه پنجم مهر 1388 و ساعت |

خوي از ديدگاه جهانگردان خارجي (در دوره قاجاريه)

وجيهه كريملو

 

در طول تاريخ جهانگردان زيادي با اغراض متفاوت سياسي و علمي و... براي سير و سياحت به ايران آمده و در ضمن سفر به نوشتن يادداشت هايي از مناظري كه پيش رو داشته اند، پرداخته اند. و بعد آن نوشته ها را به عنوان سفرنامه منتشر كرده و خوانندگان آن را با خود هم سفر كرده اند البته به علت عدم دسترسي، همه ي سفرنامه هاي مربوط به ايران مورد بررسي واقع نشده است، براي همين مطالب اين مبحث حاوي نظرات همه ي جهانگردان سفر كرده به ايران كه از خوي گذشته و به توصيف آن پرداخته اند، نيست، بلكه تنها شامل نظرات جهانگرداني است كه سفرنامه شان به دست نگارنده رسيده است، مي باشد.

خوي از ديدگاه اوژن فلاندن: (در زمان قاجاريه به ايران سفر كرده است)

همچنان كه به راست و چپ نگاه مي كردم مانند الجزيره كه ديده و از آن لذت برده بودم خوي مانند شهري بزرگ به نظرم جلوه كرد. در جلوي ما حصار بلند كنگره داري كه رنگ قهوه ايش از روي برف سفيد نمايان بود هويدا شد. درختان بسياري در پشت اين كنگره ها قرار گرفته اما خانه يا مناره اي كه آن را شهري معرفي نمايد وجود نداشت. پس از اين كه پل هاي روي گودال هاي فراخ را طي كرديم به شهر وارد شديم.

از دروازه ي اول و دوم كه پيچ مي خورد گذشته وارد كوچه هاي شهر شديم، بناهايي كه از دور ديده نمي شد ظاهر گشتند عموم خانه ها پست و با سطح زمين مساوي مي باشند، هيچ يك نيست كه ارتفاعش از ديوار شهر بلندتر باشد. برعكس شهرهاي تركيه مساجد اين شهر مناره ندارد گنبدهاي كمي از سقف خانه بلندتر است در بناها آجر كمتر به كار رفته، كوچه ها يكسان و شبيه است. هيچ پنجره از منازل به كوچه باز نمي شود.

خوي از ديدگاه امده ژوبر

هنگامي كه به شهر خوي مي رسيم صحنه دگرگون مي شود، مسافر از دور ساختمان ها و گنبدهاي زيباي اين شهر را در هوا معلق مي بيند. اگر ورود مسافر هم زمان با فرا رسيدن فصل خزان باشد، عطر گل هاي وحشي و منظره ي ميوه بر تاك ها و درختان زردآلو و توت بهترين يادآور خرمي و زيبايي اين شهر است. ديدن روي مردماني سرخوش و شاداب و خوش دل و خوش بيان به مسافران نويد مي دهد كه اينجا به سرزمين متمدني گام نهاده اند آن رنج هايي كه مسافر حين عبور از كوه هاي ارمنستان برده است با ديدن منظره ي زيباي خوي جبران مي شود، كشتزارهاي اطراف شهر خرم و آباد است و ساكنان خوي مردماني بي نياز و پاكدامنند.

خوي در نوشته هاي تانكوان كه در سال 1222 هجري به آذربايجان آمده است

چند سال پيش خوي به واسطه ي زلزله خرابي و زيان فراوان ديد در آن هنگام چندين خيابان شهر ويران گرديد. با اين همه اكنون خوي بيست و پنج هزار نفر جمعيت دارد و چون بارورترين زمين هاي ايران در اين ناحيه قرار دارد، اگر بخاطر اين مصيبت نبود زيبايي مرتع و بارآوري زمين باعث مي شد جمعيت زيادتري را بسوي خود بكشاند.

خوي از نظر جيمس موريه

موريه مثل ژوبر از ديدن خوي بشدت تحت تأثير قرار گرفته بطوري كه دورنماي خوي را از ميان رديف درختان چنار يكي از عالي ترين و دلنشين ترين مناظر ايران مي داند. وي مي نويسد:

سراسر اين دشت به منزله ي كشتزار پهناوري از گندم بود كه در ميان آن فقط جابجا توده هايي از درختان سرسبز يكنواختي منظره را درهم مي شكست اين باغها از لحاظ زيبايي و تناوري درختان و وفور ميوه در سراسر ايران نظير ندارد. خوي 4 دروازه سنگي دارد كه از نظر صلابت و ريزه كاري ساختمان در حد ممتاز است و بداشتن بيست باب مسجد و شش دستگاه گرمابه و ده هزار خانه و پنجاه هزار جمعيت بر خود مي باليده است.

جان مك دانالد كنير مشاور امور سياسي ژنرال ملكم

وي مي نويسد خوي در بيست و دو فرسنگي شهر تبريز، ناحيه اي پهناور و پربركت است. در سراسر ايران هيچ شهري نمي توان سراغ گرفت كه بخوبي خوي ساخته شده و يا زيباتر از خوي باشد. ديوارهاي اين شهر را مرتباً و با دقت تمام تعمير كرده اند، خيابان هاي شهر منظم و درخت كاري شده و سقف بسياري از خانه ها با ذوقي كه در وصف نمي گنجد نقاشي شده است...

منابع: ـ تاريخ خوي، دكتر محمدامين رياحي / ـ عادتها و زندگي ايرانيان، ويلسون /ـ مسافرت در ارمنستان و ايران، امده ژوبر /ـ سفرنامه اوژن فلاندن، ترجمه ي حسين نورصادقي

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه شانزدهم شهریور 1388 و ساعت |

گذري بر تاريخ حوزه‌هاي علميه خوي

 

گذري بر تاريخ حوزه‌هاي علميه خوي مقاله‌اي است كه به قلم حجت‌الاسلام والمسلمين »سيدرضي موسوي شكوري«، امام جمعه خوي نگاشته شده است كه از نظر مي‌گذرد.

بر اساس مستندات كتب تاريخي و تراجم، خوي در قرن چهارم يك مركز مهم علمي در منطقه بوده و دانشجويان شهرهاي همجوار و ساير مناطق داخل كشور و حتي برخي از كشورهاي همسايه را به خود جلب مي‌كرده و حوزه علميه‌اي به نام »حوزةالفرج« نام برده شده است.

خوي به دلايل مختلف در طول تاريخ خود بارها مورد تهاجم و تاخت و تاز كشورهاي همسايه و ساير متجاوزين قرار گرفته است كه از جمله زمينه‌ها و انگيزه‌هاي اين حملات تمدن علمي، فرهنگي و اقتصادي شهر و شيعه اهل بيت (ع) بودن مردمان آن، موقعيت جغرافيايي و مرزي بودن منطقه بوده و در اكثر اين حملات مردم با هدايت و رهبري علماي شهر به مقاومت مي‌پرداختند و در موارد مختلفي با پيروزي‌هايي چشمگير مواجه مي‌شدند.

بيشترين رونق حوزه‌هاي علميه خوي كه در آذربايجان تقريباً منحصر به فرد بوده در قرن 10 و 11 و عصر حاكميّت صفويه بر ايران بوده است. در اين عصر خوي ‌داراي ‌چهار حوزه ‌علميه ‌دايرو پررونق بوده است، حوزه علميه نمازي كه اين حوزه در حدود سال 1200 هجري قمري توسط »محمد داماد شيخ محمد نمازي« تأسيس شد و در كنار آن مسجدي به نام »مسجد شيخ« براي اقامه نماز جماعت تاسيس شد.

حوزه علميه »حاج حسين امام جمعه« كه در جنب بازار خوي به طرف خيابان تبريز ساخته شده بود و در كنار آن مسجد»ملاحسن«تأسيس شد.

حوزه علميه »شفيعيه« ديگر حوزه اين شهر در آن عصر بود كه توسط مرحوم »حاج محمد شفيع اصفهاني« به ضميمه يك مسجد به نام »شفيعيه« تأسيس شد، همچنين حوزه ديگر اين شهر »حوزه علميه خان« بود كه توسط »حسينقلي‌خان دنبلي« به ضميمه »مسجد خان« ساخته شد.

عوامل توسعه و رشد اين حوزه‌ها

عالماني كه اين حوزه‌ها را مديريت و يا تدريس مي‌كردند، از برجسته‌ترين علماي حوزه علميه نجف بودند، از شاگردان شيخ »جعفر كاشف‌الغطاء«، »سيدمهدي بحرالعلوم«، شيخ »يوسف بحراني«، شيخ »هادي تهراني« و ساير مراجع بزرگ و صاحب نام حوزه علميه نجف بودند.

در كنار همه اين حوزه‌ها مسجدي براي اقامه نماز جماعت طلاب و مديريت حوزه ساخته شده است كه اين مساجد اكنون نيز داير هستند و غير از اين حوزه‌ها در تعدادي از مساجد قديمي شهر در جنب ساختمان مسجد حجره‌هايي براي سكونت و مباحثه‌هاي علمي طلاب ساخته شده بود، از جمله مسجد »حاج بابا«، مسجد »خان« و مسجدي با سنگ معروف به »داش‌آغليان«.

تمامي اين حوزه‌ها و حجرات جنب مساجد به جز حوزه علميه نمازي در عصر قاجاريه و پهلوي از ميان رفته و زمين‌هاي مربوطه غصب شدند و ساختمان حوزه نمازي نيز كه در حال تخريب بود، ابتداي پيروزي انقلاب اسلامي با حمايت‌هاي مالي تجديد بنا و احيا شد.

در حال حاضر حدود 150 نفر طلبه تا پايه هشت در آن حوزه اشتغال به تحصيل دارند، ولي با توجه به استقبال گرم جوانان متعهد و انقلابي خويي و عدم كفاف حوزه نمازي، زميني حدود 12هزار مترمربع خريداري شده و عمليات ساختماني حوزه علميه نسبتاً بزرگ در سه طبقه كه گنجايش متجاوز از 400 نفر طلبه را خواهد داشت در حال اجراست و ساختمان يك حوزه علميه براي خواهران در جنب مصلي تأسيس شده كه در حال تكميل است كه گنجايش حدود 300 نفر طلبه زن را خواهد داشت، حدود چهار سال است كه حوزه خواهران در خوي داير شده و يك صد نفر طلبه و استاد مشغول به تعليم و تعلم هستند.

آثار عملي وجود حوزه‌ها در شهرستان خوي

وجود حوزه علميه در ادوار مختلف تاريخي در شهرستان خوي داراي ثمرات و بركات بي‌شماري بوده و برخي از آن آثار هنوز نيز ادامه و استمرار دارد.

حوزه نمازي داراي يك گنجينه تاريخي به نام كتب خطي 1100 جلدي است كه بسياري از آن‌ها از آثار علما و دانشمندان اين شهر است كه در صورت عرضه به بازار كتب ديني موقعيت علمي و فرهنگي آن شناخته خواهد شد.

برخاستن صدها دانشمند در رشته‌هاي مختلف علوم از حوزه‌هاي علميه كه از جمله آن‌ها شيخ »علي خوئي« شاگرد شيخ انصاري، شيخ»مجيد سيواني« مجتهدمسلم،شيخ»علي خاكمرداني« صاحب تأليفات متعدد علمي، حاج »ميرزا ابراهيم دنبلي خويي« شهيد مشروطه، حاج ميرزا »حسن زنوزي«، شيخ »عبد‌النبي طسوجي«، علامه »ميرزا حبيب الله خوئي« و حاج شيخ»قاسم مهاجر« صاحب تأليفات هستند، از ديگر آثار و بركات اين حوزه‌هاي علميه است.

وجود مساجد و حسينيه‌هاي متعدد در خوي و حومه كه نوعاً در طول تاريخ داير بوده و هست و در عصر صفويه ساليان متمادي نمازجمعه در خوي داير بوده است.

در راستاي رشد و توسعه حوزه‌هاي علميه اين شهر، تقويت حوزه علميه خوي از طريق كمك به تكميل ساختمان جديدالتأسيس و راه‌اندازي يك حوزه قوي ضروري است كه بتواند همچنان جذب كننده دانش‌آموختگان ايراني و كشورهاي همسايه باشد.

همچنين بايد كتاب‌هاي علمي ارزشمند علما و دانشمندان خويي كه هم‌اكنون در حوزه علميه نمازي بلا استفاده مانده‌اند، منتشر شود.

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه چهاردهم تیر 1388 و ساعت |

خوي در گذرگاه تاريخ

سيدعلي آل داود

 

تاريخ خوي، تأليف دكتر محمدامين رياحي، تهران، انتشارات توس، 1372 ش، 632 ص.


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه هجدهم خرداد 1388 و ساعت |

خوي در آيينة ماده تاريخ ها

بر اساس كتاب مواد التواريخ حاج حسين نخجواني

اورين مقدم


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه بیست و ششم اسفند 1387 و ساعت |

فيرورق را بهتر بشناسيم

سالار فتح عليزاده ـ كلاس دوم دبيرستان

 

شهر فيرورق يكي از شهرهاي استان آذربايجان غربي است و در شهرستان خوي واقع شده است. زبان اغلب مردم اين شهر تركي آذري است. اين شهر حدود15 هزار نفر جمعيت دارد و بيشتر مردم آن مسلمان (شيعه و سنّي) مي باشند. شهر فيرورق شهر شهيدپروري مي باشد كه حدود50 شهيد را در خود جاي داده است. اين شهر در زمان جنگ نقش مهمي ايفاكرده و جوانان زيادي در اين راه به درجة شهادت نائل شده و برخي نيز به اسارت دشمنان درآمده بودند. بيشتر مردم به شغل كشاورزي مشغولند و فصل كاري آنها تابستان و پائيز است و مي‌توان گفت شغل هاي فصلي دارند.

هر ساله مقدار زيادي از محصولات كشاورزي اين شهر به تمام نقاط ايران صادر مي شود كه از جملة آن محصولات عبارتند از: سيب، گيلاس، آلبالو، گردو و...

اين شهر از سرسبزي و زيبايي خاصّي برخوردار است كه به همين علّت بسياري از مردم اقصي نقاط اين استان به اين شهر سفر مي كنند و  مي توان گفت در صورت توجه مسئولين  مي تواند در آينده به شهري توريستي و فرهنگي تبديل شود.

فيرورق در شمال غرب كشور و در شمال استان آذربايجان غربي ـ شهرستان خوي ـ واقع شده است. از جمله تفريحگاه هاي آن پارك »داغلارباغي« و »فدك« است كه معروف ترين آن »داغلارباغي«است و تنها پارك جنگلي مي باشد كه درختان آن ميوه دارد و فضاي بسيار زيبا و سرسبز و آب و هواي تميز دارد.

يكي از بلندترين كوه هاي استان ،در شهرستان خوي، نزديكي شهر فيرورق قرار دارد كه » اورين« ناميده مي شود و 3622 مترارتفاع دارد.

آثارهاي باستاني و تاريخي فيرورق

از آثار تاريخي اين شهر مي توان به »حمام محمدبيگ« و ديوار ارمني اشاره كرد. يكي ديگر از برجسته ترين آثار آن »هفت باغ« (باغ هفت طبقه) نام داردكه از املاك موروثي »دنبلي ها« و محل سكونت جدش امير »شهباز خان« شهيد بوده است. بنا به نوشتة محمدخان خاور، محمدبيگ20 هزار تومان خرج خاك ريزي طبقات باغ و احداث ديوار پيرامون آن كرد اما فرصت اتمام آن را نيافت. اين باغ يكي از سياحت گاه هاي معروف خوي بوده و تا سال هاي اخير پابرجا بوده است.

همچنين بزرگترين مدرسة استان به نام مدرسة شهيد اصفهاني در اين شهر واقع است كه رشته هاي هنرستاني و نيز دبيرستان دخترانه و يك خوابگاه را داراست.

منابع درآمد اقتصاد اين شهر بستگي به ميزان محصولات اين شهر دارد و آب و هواي آن معتدل است.

از جمله روستاهايي كه در حاشيه اين شهر وجود دارند عبارتند از: تپه باشي، قشلاق، پسك سفلي، بدلان ديزج، داش پسك و شوان كندي و...

 ميزان بارندگي و آب و هوا و وضعيت منابع آبي اين شهر در حالت خوب و عادي قرار دارد ولي سالانه به دليل خشكسالي منابع آبي اين شهر رو به كاهش است.

از همسايگان داخلي اين شهر مي توان از سمت شرق ، شهرستان خوي و از شمال ،سيه چشمه و از جنوب ، شهرستان سلماس را نام برد و از همسايگان خارجي آن مي‌توان به كشور تركيه اشاره كرد.

 اين شهر در سالهاي اخير با احداث دانشگاه پيام نور،  زيرگذر ورودي شهر ، باشگاه ورزشي و زمين چمن فوتبال  و . . .دچار دگرگوني هاي زيادي از لحاظ پيشرفت شهري شده است و خدمات خوب شهرداري ،اين شهر را جزء شهرهاي نمونة شهرستان خوي تبديل كرده است.

اين شهر جوانان غيور زيادي دارد كه در همة رشته هاي فرهنگي ـ هنري فعاليت مي كنند.

مردم فيرورق بسيار مهمان نواز و مذهبي مي باشند به طوري كه از اولين روز ماه محرم به عزاداري سالار شهيدان و در روز عاشورا به تعزيه خواني و شبيه خواني مي‌پردازند.

با تشكر ازراهنمايي هاي دبير محترم آقاي يوسفي
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در پنجشنبه پانزدهم اسفند 1387 و ساعت |

زندگى‏نامه خودنوشت عالمى از »خوى«

بخش پاياني

على صدرايى خويى


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه بیست و دوم بهمن 1387 و ساعت |

تحليلي از امام جمعه خوي:

خوي در انقلاب اسلامي


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه بیست و دوم بهمن 1387 و ساعت |

مقابل درب دروازه خان در خيابان طالقاني


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه پانزدهم بهمن 1387 و ساعت |

خاطرات يك‌دانشجوي‌روستايي از انقلاب‌اسلامي

كاظم كاظم زاده ـ مستشار ديوان عالي كشور

 

»آقاي كاظم كاظم زاده« در سال هاي نه چندان دور، قاضي و رئيس دادگستري شهرستان خوي بود ايشان بعد از عزيمت به تهران، مدتها مشاور قضايي معاون اول رئيس قوه قضائيه بوده و  هم اكنون نيز  مستشار ديوان عالي كشور مي باشد. اين صاحب منصب عالي قضايي كه يك فعال سياسي قبل از انقلاب بود، اكنون از خاطرات دوران انقلاب مي گويد. او عنوان خاطراتش را »خاطرات يك دانشجوي روستايي از انقلاب اسلامي« نام نهاده است. با ما در مطالعه اين خاطرات شيرين همراه باشيد:


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه سیزدهم بهمن 1387 و ساعت |

»چورس« در تاريخ

قسمت آخر

بهزاد ـ امير ـ علي سلطان ‎بيگي


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه هشتم بهمن 1387 و ساعت |

»چورس» در تاريخ۲

 

قسمت دوم

بهزاد ـ امير ـ علي سلطان ‎بيگي


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در چهارشنبه دوم بهمن 1387 و ساعت |

»چورس» در تاريخ

قسمت اول

بهزاد ـ امير ـ علي سلطان ‎بيگي


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه بیست و چهارم دی 1387 و ساعت |

ريشه‌شناسي و وجه تسميه‌ي خوي ـXoy

مهران بهاري


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه دهم دی 1387 و ساعت |

تپه تاريخي عجم در  استان آكساراي تركيه

 

در سال 1517 ميلادي از شهر خوي واقع در آذربايجان ايران افرادي چادرنشين در دامنة تپه عجم اسكان يافته اند و هم اينها روستاي يشيل اوواي امروزي را تشكيل داده‌اند.

تپه تاريخي عجم در 13 كيلومتري شمال غربي استان آكساراي تركيه قرار دارد و در داخل روستاي يشيل اووا واقع شده است. تپه اي است به ابعاد 600×700 متر و بيضي شكل مي‌باشد. همراه با شهر آشاغي بزرگترين تپة روستائي در آناتولي است.

اطلاعاتي كه بر اثر حفاري هاي باستان شناسي بدست آمده معلوم گرديده است كه از سال 3000 قبل از ميلاد محل اسكان بوده است.

دوران طلائي اين مركز اسكان مربوط به عصر كلني‌هاي تجاري آسور است؛ يعني 1800 سال قبل از ميلاد مسيح اين مكان محل زندگي بوده است. در آن زمان شهر چه اسمي داشته است بطور قطعي مشخص نيست. فقط دانشمندان داخلي و خارجي احتمال مي‌دهند كه اسم اين شهر پروش هاندا بوده است.

در عصر كلني غير از تپه خاكي و تاريخي عجم شهر آشاغي هم بصورت فشرده محل اسكان بوده است. در اين دوران اين منطقه مركز يكي از حكومت هاي پادشاهي آناتولي بوده است. در آخر اين دوران هم روستاي عجم و هم شهر آشاغي تخليه و مردمان آن منطقه اين نواحي را ترك كرده‌اند. فقط در دوران هاي اركن هلن ايستيك (Erken Hellenistik) و روم مجدداً قسمتي از تپة خاكي عجم محل اسكان قرار گرفته است. در نهايت در اوائل قرن سوم پس از ميلاد اين منطقه تماماً خالي از سكنه شده است.

در سال 1517 ميلادي از شهر خوي واقع در آذربايجان ايران افرادي چادرنشين در دامنة تپه عجم اسكان يافته اند و هم اينها روستاي يشيل اوواي امروزي را تشكيل داده‌اند.

دو زيربناي كاخ كشف شده مربوط به عصر طلائي دوران يعني متعلق به عصر كلني تنها براي روستاي عجم نبوده بلكه از نظر معماري آناتولي نيز بسيار مهم است. كاخ واقع در جنوب تپة عجم بنام كاخ ساري كايا و كاخ واقع در شمال غربي آن به عنوان كاخ خطيب لر نامگذاري شده است.

برگرفته از سايت رايزني فرهنگي و توريستي سفارت تركيه در ايران
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه پنجم آذر 1387 و ساعت |

بالاخره "هفته نامه خوي" دوباره استارت زد

حامد كاظم‌زاده خويي

 

هفته نامه خوي بعد از يكسال و اندي تعطيلي و بلاتكليفي، دوباره استارت زد.

هفته نامه خوي از سال 76 با صاحب امتيازي و مديرمسئولي مرحوم قربانعلي رنجبرحقيقي و جمعي از بچه هاي خبرنگار شروع به فعاليت نمود و باب جديدي را در نشريات محلي خوي باز كرد.

وجود يك نشريه محلي در آن سال ها براي شهرستان خوي براي انعكاس مطالبات و خواسته‌هاي شهروندان خوي يك نياز جدي محسوب مي شد و ظهور هفته نامه خوي به مدير مسئولي يك فرد تحصلكرده و فرهنگي، نويد يك آينده روشن را حداقل در زمينه اطلاع رساني داد.

چاپ اين هفته نامه و عطش شهروندان خويي سيري ناپذير بود و شاهد حمايت هاي مردمي و نهادهاي علمي و ارگان هاي دولتي بوديم.

به حق اين هفته نامه در بعضي از اوقات تاثير خود را به عنوان يك مطبوعه نشان داد كه نبايد آن را ناديده گرفت.

در طي سال هاي انتشار هفته نامه فعاليت چهره اي همچون خسرو كرمانشاهي(ياردانقلي) كه با ديد طنز به خوي نگاه مي كرد و بعضي جوانان ديگر كه با حداقل دستمزد و يا حتي بدون اخذ حق التحرير در آن جا قلم مي‌زدند، جمعي را به جامعه خوي معرفي كرد كه بعد ها در جريانات سياسي، فرهنگي و اجتماعي خوي جريان ساز شدند.

حتي ظهور و نسل جديدي از سياسيون خوي را باعث شد.

حضور زنده ياد رنجبرحقيقي در شوراي اسلامي شهر خوي به واسطه داشتن يك تريبون قوي همچون هفته نامه خوي از نتايج همين عملكرد بود كه بعدها حضور چهره‌هاي جديد و تاثيرگذار در نتايج انتخابات را نيز شاهد بوديم كه براي آخرين بار در همين انتخابات اخير مجلس شوراي اسلامي به وضوح تاثير خود را نشان داد.

رنجبر حقيقي به دليل داشتن شغل معلمي و بعضي گرايش هاي خاص خود چهره جديدي را به نمايش گذاشت و با همين نشريه توانست تاثير بسزايي در تاريخ خوي داشته باشد.

با همه اين حرف ها، اين هفته نامه به دليل گرايش هاي خاص صاحب امتياز و مديرمسئول فقيد آن (و شايد محافظه كاري هاي ژورناليستي خاص رنجبر) نتوانست مطالبات جديد و خواسته هاي مردم را بازتاب دهد. البته نبايد از تاثيرات آن بر وجهه اقتصادي و فرهنگي و علي‌الخصوص انعكاس اخبار و حوادث اتفاق افتاده در خوي به آساني گذشت.

به هر حال بعدها با درگذشت مدير مسئول و صاحب امتياز، اين نشريه به كما رفت و در بلاتكليفي سختي بسر برد. تمامي رنج و نبود اين نشريه را هفته نامه اورين خوي (ديگر نشريه محلي اين شهرستان) به تنهايي گردن كشيد.

البته مي دانم كه هفته نامه هاي محلي با سختي هاي زيادي مواجهند. اميدوارم با تولد دوباره هفته نامه خوي با مدير مسئول و صاحب امتياز جديد آن يعني آقاي پرويز مقبلي(از نزديكان مرحوم رنجبر حقيقي)، و تلاش جناب خسرو كرمانشاهي، با رويكردي جديد گام مثبت و مهمي در راه فرهنگ و انديشه خوي بردارند و با نگرشي جديد هفته نامه را به چاپ برسانند تا بتواند به آن جايگاه اصلي خود دست يابد.
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه پنجم آذر 1387 و ساعت |

شهر زيباي فيرورق

داود جعفرزاده

 

فيرورق يكي از شهرهاي زيبا و قديمي ايران در استان آذربايجان غربي بوده كه در هشت كيلومتري غرب شهرستان خوي واقع شده است. حوزه استحفاظي اين شهر باصفا و پوشيده از انواع باغات ميوه ، حدود25 كيلومتر مربع و داخل شهر12 كيلومتر مربع و داراي2500 خانوار و حدود دوازده هزار نفر جمعيت دارد.

فيرورق از سه محله معروف و قديمي: پيره، ينگجه و تپه باشي كه هر كدام داراي كوچه ها و ميادين و محلاتي كوچك مانند: ميدان، سقاواباشي، حامام آلتي، يوخاري محله، آشاقي محله، ناخير كوچه سي، محمدبيگ كوچه سي، نمازگاه، دانيخ قاپوسي و... تشكيل گرديده اند.

در زمان شاه اسماعيل صفوي، ميان ايران و عثماني در منطقه چالدران در چند كيلومتري غرب فيرورق جنگ سختي درگرفت.

سپاهيان شاه اسماعيل براي رسيدن به منطقه چالدران از جاده ابريشم كه از فيرورق عبور مي كرد در حركت بودند. فرماندهي طلايه داران سپاه »پيره محمد استاجلو« سردار معروف شاه اسماعيل بودند كه در فيرورق و در كنار دو چشمة معروف و پر آب درمان بولاغي و شاه بولاغي كه معروف به »قلعه چة رضا« بود اردو زدند و مدت زيادي در آنجا ساكن شدند و جهت آباداني فيرورق خدمات زيادي انجام دادند كه از جمله آنها مي توان احداث حمام »محمدبيگ« كه بعدها به »حمام سيد« معروف شد را نام برد كه به سبك قديم و در زيرزمين ساخته شده و هنوز نيز باقي و تا چند سال پيش قابل استفاده عموم بوده و اكنون بعلت امنيت جاني و ديگر عوامل بسته شده و انتظار دارد مسئولين محترم نسبت به مرمت اين بناي باستاني اقدام لازم انجام دهند. خلاصه، با توجه به شخصيت والا و به احترام آن سردار شجاع و دلاور يعني پيره محمد استاجلو نام محله بزرگ فيرورق به »پيره« مشهور و نامگذاري گرديد كه هنوز نيز اگر از اكثريت مردم پرسيده شود اهل كجا هستي؟ خود را از اهالي »پيره« »پره رق«، »پره ليق« معرفي مي كنند. پيره يعني پير دانا، سخن دان و عالم و فيرورق در اصل »پيره ليق« يعني مكان دانايان بوده و به مرور زمان به »فيرورق« تبديل و معروف شده است و چون اهالي اين خطه از زمانهاي قديم به ريش سفيدان و عالمان كه با توجه به داير بودن مكتب خانه ها و داشتن عالمان و مردان خدا و احترام آنان »پيره ليق« را يعني اهميت به علم و دانش و ديانت و ايمان و تقوي را پيشة خود ساخته و در زمينهاي زرخيز خود به امر كشاورزي و باغداري و دامپروري و كسب و تجارت و ديگر مشاغل مورد نياز جامعه همچون زنجيري ناگسستني و در كنار هم فعاليت و در آباداني شهر فيرورق، شهر فرزانگان و پيران و دانايان كوشا هستند.

بدليل آب و هواي معتدل و خاك حاصلخيز و طبيعت بسيار زيبا و دلنشين و باغات بسيار زيبا و پردرخت و پرميوه و آب فراوان و زحمات بسيار زياد شهرداري محترم فيرورق كه اقدام به احداث پارك بسيار زيبا و باشكوه داغلارباغي و بلوار عريض و پرمنظرة امام حسين(ع) مردم فيرورق، خوي و ديگر شهرهاي استان براي استراحت و هواخوري و حتي صرف يك يا دو وعده غذا در ساية درختان پارك و بلوار به اين شهر پناه آورده و در اين جنّت زميني خداوند در كمال امنيت و آسايش ساعاتي از زندگي خويش را به دور از دغدغه و پريشاني خاطر سپري مي كنند:

الله پيره ني جنته بنزه ر ياراديب دي

داغلار اتگينده گوله بنزه ر ياراديب دي

درمان‌بولاغي،شاه‌بولاغي،بوغلي‌چايئندا

زمزم‌سويي‌تك‌جانلارادرمان‌ياراديب‌دي

پئشته، قالاچا، هم او گؤزل ليكده قيراشدا

جنّت يئميشين، اوردا فراوان ياراديب دي

در زمان سردار ماكو، بعلت طرفداري مردم فيرورق از نهضت مشروطه، حكومت وقت به سردار ماكو دستور حمله به فيرورق را داد تا زهرچشمي از مردم گرفته و طرفداران نهضت مشروطه را قلع و قمع نمايند، لشكر اعزامي سردار ماكو كه از راه علمدار بدل آباد راهي فيرورق بودند با موانع زياد از جمله پربودن راهها از درختان تبريزي كه جهت ايجاد مانع بريده و در راههاي ورودي ريخته بودند و دفاع مردم مسلح به رهبري ميراسماعيل كوكمري و اسداله خان نتوانستند كاري از پيش ببرند و پس از شكستي سخت، پشيمان و سرافكنده به مقر خود بازگشتند

باغلار آراسيندا قئريليب لشكر سردار

شاهد دي او عزّت لي گونه، هم‌ده علمدار

. . . در پايان، انتظار دارد مسئولين محترم در ارتقا و آباداني و انجام خدمات زيربنايي و اعلام شهر توريستي، اين شهر زيبا و باصفا را به همگان بشناسانند.
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه بیست و هشتم آبان 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

قسمت سي و نهم

امير دنبلي

www.donboli.info

كلبعلي خان دنبلي (خويسكي)

كلبعلي خان معروف به كوچك خان فرزند كلبعلي خان دنبلي و نواده امير احمدخان شهيد و نوه دختري حسينعلي خان زياداوغلي بيگلربيگي ايروان، متولد 1785 ميلادي ( 1163 خورشيدي)بود. وي كه بعد از شهادت پدرش متولد گرديد بنا به رسوم معمول بنام پدر ناميده شد.

بدنبال سياستهاي فتحعلي شاه مبني بر تضعيف و حذف امراي دنبلي به ناچار همراه عموهاي خود امير جعفر قلي خان و امير اصلان خان از خوي به شكي مهاجرت و به ارتش روس پيوست به درجه ژنرالي رسيد . كلبعلي خان با دختر  جعفرقلي خان بنام سارابيگم ازدواج كرد و اسكندرخان حاصل اين ازدواج است .بعداز درگذشت  اسماعيل خان و انقراض حكومت خاندان دنبلي در شهر شكي، روسها با وضع مالياتهاي سنگين به اين خاندان سعي داشتند آنها را مجبور به مهاجرت نمايند زيرا محبوبيت زيادي در منطقه داشتند و از طرفي خانواده هاي زيادي به اميد زندگي بهتر در پناه دنبلي ها از خوي و ديگر شهرهاي آذربايجان به شكي مهاجرت نموده بودند و بزرگان اين خاندان بالقوه اين توانائي را داشتند كه با بسيج نيروهاي منطقه، مشكلاتي براي روسها ايجاد نمايند و اين خود موجب نگراني روسها بود. مالياتي كه براي كلبعلي خان تعيين شده بود  1300 منات بود و سپس به 2300 منات كه در آن زمان مبلغ گزافي بود افزايش يافت. لذا بناچار از شكي به گنجه مهاجرت نمود.

كلبعلي خان دعوت عباس ميرزا نايب السلطنه را براي مراجعت به ايران نپذيرفت و تا آخر عمر در شهر گنجه ميزيست. در تاريخ  29/7/1834 ميلادي (7 مردادماه 1213 خورشيدي) در آن شهر  درگذشت.

 

اسكندرخان دنبلي (خويسكي)

 اسكندرخان فرزندكلبعلي خان معروف به كوچك خان پسركلبعلي خان شهيد پسربزرگ اميراحمدخان شهيد درتاريخ 25/5/1820  ميلادي برابر چهارم خرداد ماه 1199 خورشيدي در شهر شكي متولد گرديد. وي ژنرال ارتش روسيه بود و با دختر اسماعيل خان فرزند جعفرقلي خان، بنام سادات بيگم  ازدواج كرده بود. همسر دوم ايشان شهربانو خانم نام داشت و دختر حاجي ملا زين العابدين از اهالي شكي بود.

عباس ميرزا ملك آرا برادر ناصرالدين شاه كه در سال 1190 خورشيدي حكومت زنجان را داشته و از آنجا به قفقاز جنوبي گريخت مي نويسد:« در نزديكيهاي شكي قريه جعفر آباد كه جعفرقلي خان پسر احمدخان ساخته و صد خانوار از ارامنه خوي كوچانيده و به اينجا آورده است الان اين قريه ضبط دولت روس است»  همچنين درباره اسكندرخان مي نويسد:« در شهر شكي اسكندرخان پسر كلبعلي خان دنبلي به ديدن من آمد ، لباس نظام پوشيده منصب پالكونيك دارد. دختر زاده جعفرقلي خان است . در شكي و گنجه علاقه دارد»

بعداز سقوط جمهوري آذربايجان در سال 1920 ميلادي كليه كساني كه در تشكيل آن دولت نقش داشتند مجبور به ترك وطن شدند و فرزندان اسكندرخان نيز كه نامشان را در ذيل مي آوريم از آن جمله بودند.

ـ فتحعلي خان اولين نخست وزير و از بانيان جمهوري آذربايجان كه شرح حال ايشان بطور جداگانه بيان گرديده است. به تفليس مهاجرت نمود و در آن شهر توسط داشناكهاي ارمني ترور شد. مزار ايشان در آن شهر واقع است كه در سالهاي اخير بارگاهي براي آن ساخته شد و توسط حيدر علي اوف رئيس جمهور وقت آذربايجان از آن پرده برداري شد.

ـ جهانگيرخان و خواهرش توتي بيگم كه به گنجه مهاجرت نموده و در آن شهر درگذشته اند مزار آنها در قبرستان Sabskar شهر گنجه واقع است .

ـ حسينقلي خان كه به شهر استانبول مهاجرت نمود و در سال 1955 ميلادي در آن شهر درگذشت

ـ رستم خان كه مانند برادرش فتحعلي خان فارغ التحصيل رشته حقوق از دانشگاه مسكو بود و بعد از وقايع سال 1920 مجددا" به مسكو برگشت و در آن شهر ازدواج نمود. وي داراي مناصب عالي دولتي در دولت شوروي سابق بود. در سال 1943 ميلادي در آن شهر درگذشت مزارش در گورستان نوودويچه شهر مسكو قرار دارد.

ـ عادل خان كه به كشور اوكراين مهاجرت نمود. ابراهيم خان خويسكي فرزند وي ميباشد كه در آن كشور به مدارج دولتي بالا رسيده است.

ـ ديگر فرزند اسكندرخان دختري است كه نام و شرح حال وي در منابع تاريخي بيان نگرديده و در شهر شكي درگذشته،  مزار وي در گورستان خان شهر شكي واقع است. 
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه بیست و هشتم آبان 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

قسمت سي و نهم

www.donboli.info

امير دنبلي

محمد زمان خان دنبلي

محمدزمان خان دومين فرزند حاج غلامعلي خان و نواده سلمان خان دنبلي فردي  مردم‌دار و با هوش بود. وي به همراه برادرانش از اعيان طراز اول شهر خوي محسوب مي گرديد. نام ايشان در ليست اسامي اعيان شهر كه در روز دوم آذرماه 1268 خورشيدي( 29 ربيع الاول سال 1307 قمري) درمراسم استقبال از مظفرالدين شاه كه درزمان وليعهدي  به خوي سفر كرده بود شركت داشتند، درسفرنامه وي آمده است. 

در زمان حيات ايشان اوضاع امنيتي كشور و بخصوص منطقه خوي و ماكو و سلماس در نتيجه اغتشاش اكراد مرز نشين از جمله كردهاي شكاك، مرزكي و ميلان  و همچنين قتل و كشتار ارامنه توسط دولت عثماني و فرار آنها به سوي مرزهاي ايران بسيار نا امن گرديده بود. دولت مركزي ايران و بطبع آن حاكمان محلي نيز توان برقراري امنيت درمناطق فوق را نداشتند و قطور كانون اين اغتشاشات و ناامني ها بود. برابر گزارش‌هاي تلگرافي عباسعلي خان ميرپنج، در ادامه ناآرامي‌ها حاجي حسام الدوله كه در آن زمان حكومت خوي را داشت، مصمم به تاديب محمدآقا و ايل شكاك گرديد و بتاريخ 22 ارديبهشت 1272 خورشيدي اردوي خوي به رياست عباسقلي خان سيستاني بسوي سلماس و قلعه چهريق حركت كرد ولي فريب بازي هاي سياسي محمدآقا را خورده نتوانست به ماموريت خود عمل نمايد و اين خود موجب جسارت بيشتر اكراد گرديد. در همان تاريخ حاكم خوي بمنظور برقراري امنيت، محمدرحيم خان سرهنگ نايب الحكومه قطور را از مقام خود عزل و محمدزمان خان را بجاي وي منسوب كرد و كدخدايان منطقه قطور همگي به شهر خوي آمده، وي را با تشريفات معمول در رفتن به محل حكمراني همراهي نمودند.

در بهمن ماه سال 1273 خورشيدي كردهاي الند احشام هندوان قطور را غارت نمودند. محمدزمان خان از محمد پاشاخان ميرپنج خواست حسن آقا و شيرو الندي را كه از بزرگان اكراد الند بودند به حضور او آورد و قراربر استرداد احشام و پرداخت ديه يك نفر از اكراد كه در جريان غارت احشام مرده بود نهاده شدو محمدزمان خان هم به آنها خلعت داده راهي نمود.

 در سال 1274 خورشيدي كه اكراد تمامي روستاهاي خوي و ماكو را تاراج مي نمودند. علي خان ميرپنج از طرف حاكميت وقت مامور سركوب اكراد گرديده به قطور رفت تا با كمك وي ماموريت خود را انجام رساند ولي اين ماموريت نيز نتيجه چنداني نداشت. شدت آشوب ها و ناآرامي هاي منطقه موجب گرديد با توافق دو كشور ايران و عثماني در سال 1313 قمري به جهت حل مسايل مرزي، كميسيوني از هر طرف تعيين گردد. رياست كميسيون ايراني بعهده ميرزا موسي خان سرتيپ اول بود كه با همكاري محمدزمان خان حاكم قطور و كميسيون دولت عثماني انجام وظيفه مي كرد.

در آبان ماه سال 1274 خورشيدي دولت عثماني در پي اغتشاش ارامنه در داخل خاك آن كشور اقدام به كشتار آنان كرد. قضات و علماي سني مذهب هم قتل و غارت ارامنه را جهاد ملي قرار داده بودند. اين موضوع موجب نگراني ارامنه ساكن قطور گرديد. محمدزمان خان براي دلداري آنها به روستاي كرنويك كه محل زندگي ارامنه بوده رفته وقتي به آن محل رسيد ملاحظه نمود تعدادي از اهالي كه اثاثيه خود را جمع نموده و قصد مهاجرت به قطور را داشتند در بين راه سواران عثماني بر سر آنها ريخته و اموالشان را برده اند. وي با نيروي اندكي كه به همراه داشت به تعقيب سواران پرداخت ولي به آنها دست نيافت و به جهت تامين امنيت ساكنين روستا تعداد حدود 50 سوار در اطراف آن محل مستقر نمودو خود نيز شب را در آن محل گذراند. فرداي آن روز بدستور ايشان اهالي آن روستا به قطور كوچانده شدند. يكروز بعد از آن سيصد نفر از سواران اكراد عثماني به قطور هجوم آوردندو اين در حالي بود كه هيچ نيروي نظامي در قطور حضور نداشت . محمدزمان خان با ملازمان خود و عده اي از اهالي قطور در قلعه مستقر گرديد و جنگ سختي بين آنها و سواران كرد اتفاق افتاد كه منجر به شكست اكراد و فرار آنها شد. بدنبال اين واقعه تعدادي سوار جهت تقويت نيروي قطور به آن منطقه اعزام گرديدند دولت عثماني نيز براي جلوگيري از هرگونه اقدام تلافي جويانه اكراد مرزكي را ملزم به استرداد اموال غارتي ارامنه نمود و شرف بيگ رئيس ايل مرزكي از محمدزمان خان عذرخواهي كرده  و اعلام نمود كه افراد ايل من جهالت كرده و به منطقه قطور و روستاي كرنويك تعدي كرده اند. چند روز بعد از اين واقعه شرف بيگ مرزكي با سواران خود براي مطالبه كشيش ارامنه از محمدزمان خان به قطور آمد و تقاضاي ملاقات نمود ولي در اين ملاقات نتوانست وي را به تحويل كشيش مذكور قانع نمايد و نااميدانه مراجعت نمود. كشيش مذكور نيز با نيروي محافظ كافي به خوي اعزام گرديد.

بعد از اين اتفاقات و در همان سال جاسوسان  محمدزمان خان خبر آوردند كه اكراد ميلان و مرزكي در تدارك هجوم به روستاي وار واقع در يك و نيم فرسنگي شهر خوي و تاراج ارامنه آن روستا هستند .وي نيز اين اخبار را  بصورت مكتوب و محرمانه به حكمران خوي گزارش نمود و به حفاظت از آن روستا تاكيد كرد. درپي اين گزارش بنا به دستور حاكم خوي، حيدرخان امير تومان با چند دسته سوار و نوروزخان اميرتومان با سواران چاردولي  به  فيرورق رفته و در آن منطقه مستقر شدندتا در صورت حمله اكراد از اهالي روستاي وار دفاع نمايند ولي موفق به جلوگيري از مهاجمان نشدند و تمامي مردم آن روستا در حمله اكراد بقتل رسيده و كليه اموالشان به غارت رفت.

سرهنگ كاساكوفسكي فرمانده نيروهاي قزاق  در خاطرات خود به اين موضوع اشاره مي كند و آن را به اكراد شكاك نسبت مي دهد ولي در گزارشات تلگرافي عباسعلي خان ميرپنج، اكراد ميلان و مرزكي عاملان قتل عام عنوان گرديده است.

امان الله خان ملقب به ناصرالاياله و معروف به خان ناصر فرزند محمدزمان خان مي باشد.
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه سیزدهم آبان 1387 و ساعت |

آذربايجان از نظر قزويني (680 ـ 600 ه.ق)

دكتر توحيد ملك زاده ديلمقاني

 


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه بیست و هشتم مهر 1387 و ساعت |

خوي در سفرنامه "كلاويخو" سفير اسپانيا

 

پنجشنبه پنجم ژوئن 1404 (25 ذيقعده 806) به هنگام ظهر به شهر خوي رسيديم. اين شهر در دشتي قرار دارد كه پيرامون آن را بيشه‌ها و مزارع غله گرفته است و گرداگرداين بيشه‌هاومزارع غله نيزچراگاههاو علفزارهاي بسياري است كه با جويبارها و نهرها آبياري مي‌شود.

بر گرد شهر ديواري است كه از خشت پخته با دروازه‌ها و برجهاي بسيار كه براي دفاع از شهر ساخته شده است. استان ارمنستان عليا به اين شهر ختم مي‌شود. از اين شهر وارد ايران مي‌شويم اما اغلب مردم خوي از ارمنيان هستند.

چون به خوي رسيديم مشاهده كرديم كه سفيري از جانب ناصرالدين فرج مملوك سلطان مصر به دربار تيمور فرستاده شده آنجاست. سفير مزبور به همراه بيست سوار و پانزده شتر راه مي‌پيمود. اين شتران حامل پيشكش‌هايي بودند كه سلطان براي تيمور ارسال داشته بود. از جمله اين هدايا شش شترمرغ بود و نيز جانوري بود به نام جرنوفه (= زرافه) كه ساختمانش عجيب و براي ما بيگانه بود. در خوي شب همان روزي كه رسيده بوديم و نيز جمعه و شنبه و يكشنبه را مانديم. در اين روز اخير كه مصادف بود با هشتم ژوئن (28 ذيقعده) به هنگام ظهر به راه افتاديم.

در شهر خوي اسب براي ادامه سفر ما يافت نمي‌شد. بنابراين به سپاهياني كه در آن پيرامون بودند دستور داده شد كه نياز ما را رفع كنند. چون به راه افتاديم شب را در مرغزاري درهواي بازگذرانديم.راه ما ازطرابوزان تاخوي منزل به منزل از ميان كوههايي كه پوشيده از برف بود مي‌گذشت.ازاينجابه بعدگرمترشدو ديگر برف ديده نشد.

دوشنبه بعد به هنگام ظهر به شهر زيبا و پرجمعيتي رسيديم به نام طسوج.

منبع: سفرنامه كلاويخو، ترجمه مسعود رجب‌نيا، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1337، ص 156-158.

..............

روز شنبه 22 اوت 1405 (25 صفر 808 هـ.)، پيش از سپيده‌دم از تبريز به راه افتاديم و به كارواني كه دويست چهارپاي باركش با بار كالاي بازرگاني داشت و به كشور تركان مي‌رفت و مقصدش شهر بروصه (= بروسا) بود پيوستيم. با اين مردم كه همراهان خوبي بودند همسفر شديم، و همواره از گزند دزدان هراس داشتيم. و آن شنبه و نيز يكشنبه و دوشنبه را رانديم تا آنكه سپيده‌دم به خوي رسيديم كه در هنگام رفتن به سمرقند در اين شهر توقف كرده بوديم.

خوي مرز ايران است، و از آن سوي آن، مرز ارمنستان بزرگ آغاز مي‌شود.

هنوز به آنجا نرسيده، اخبار بدي به گوشمان رسيد. از جمله آنكه قرايوسف كه در گذشته از زيردستان و حكام تيمور بوده، اينك شوريده بود. وي با ده‌هزار سواري كه زير فرمان دارد اخيرا همه نواحي پيرامون خوي را به باد غارتگري و تبهكاري گرفته است. اينك به سوي ارزنجان رفته است تا آن را شهربندان كند.

اين خبر موجب شد كه راه خويش را تغيير دهيم و از آن راهي كه به هنگام رفتن به سوي سمرقند سپرده بوديم نرويم. به جاي آنكه از خوي يكراست به سوي ماكو رويم به سوي چپ رانديم، و به جانب جنوب رفتيم.

منبع: سفرنامه كلاويخو، ترجمه مسعود رجب‌نيا، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1337، ص 331.

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه بیست و هشتم مهر 1387 و ساعت |

نقدی بر کتاب تاریخ خوی

نوشته دکترمحمدامین ریاحی

 

امير دنبلي


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه هجدهم شهریور 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

امير دنبلي

قسمت سي و هفتم

www.donboli.info

آقا محمد دنبلي 

آقا محمد پسر امير فاضل خان پسر شريف بيگ ملقب به عباس منظورخان فرزند غياث بيگ دنبلي مي باشد كه شاه عباس ثاني ضرابخانه كاشان را برسم تيول به وي داده بود. آقا محمد معاصر نادرشاه و كريم خان زند بود و آثار زيادي از ايشان در كاشان باقي بود. به نوشته تاريخ كاشان پنج پسر از وي باقي مانده بنامهاي:

آقاشريف فرزند ارشد كه آقامحمد نام جدش شريف بيگ را بر وي نهاده، آقاعلي اكبر و ميرزا محمدحسين منشي دربار و ميرزا عليرضا و ميرزا هادي اولاد وي ميباشند.

حاجي رضا نايب الاياله، مردي مدير و مدبر بود. آقا محمدخان قاجار در مورد وي مكرر مي گفت كه در ايران يك تن كدخدا مرد پسنديده ام و او حاجي رضا دنبلي است و صحه او را درامور لشكر و كشور معتبر و ميمون گرفته ام و در هرعيد ملاقات او را به فال ميمون دانسته ام. از وي سه پسر بنام هاي ميرزا جعفر، ميرزا صادق جد عبدالرحيم خان متخلص به سهيل و حاج ميرزا هاشم باقي مانده است.

محمدعلي خان، وزير لطفعلي خان زند كه بعد از شكست خان زند و بدستور آقامحمدخان كشته شد. ميرزا احمدخان شهيد متخلص به صبور سردار بزرگ جنگ هاي ايران و روس فرزند وي مي باشد همچنين ميرزا زين العابدين خان موتمن الاطبا پزشك دربار ناصري كه شرح آن ها جداگانه بيان گرديده از نوادگان ايشان مي باشد. استاد ميرزا زين العابدين خان مستوفي ديوان اعلي به همراه ميرزا حسن و ميرزا ابوطالب ديگر فرزندان محمدعلي خان مي باشند.

فتحعلي خان صبا ملك الشعرا دربار فتحعلي شاه و آقا مهدي وكيل الرعايا  حاكم كاشان و توابع كه  شرح آنها بطور جداگانه آمده است.

از اين خاندان اديبان و هنرمندان بسياري ظهور نموده اند كه هر كدام در تاريخ ايران جايگاه خاص خود را دارند. فتحعلي خان صبا و دو پسرش محمدحسين خان متخلص به عندليب، محمد قاسم خان متخلص به فروغ، نيز دو پسر عندليب: محمودخان ملك الشعرا و ميرزا محمد خان متخلص به خجسته ، ميرزا احمدخان صبور، موتمن الاطباء، ابوالحسن خان صبا، ملك الشعراء بهار و ده ها شخصيت نام آور ديگر از آن جمله هستند.

آقا محمد در سال 1168 قمري درگذشت. آرامگاه وي در دشت افروز خارج درب عطاي كاشان واقع است.

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه دوازدهم شهریور 1387 و ساعت |

گرامي‌باد چهارصد و نود و چهارمين سالروز:

حماسه ملي ايرانيان در چالدران

 

اول شهريور هر سال سالروز حماسه ملي ايرانيان در چالدران است . ياد تمامي سرداران و شهيدان راه ايران را در اين روز گرامي مي داريم .

چهارصد و نود وچهار سال پيش در چنين روزي بود كه ندايي از ضميري برخواست. ندايي كه سخن از جاودانگي سر مي داد .ندايي كه برخواسته بود تا شرف و حيثيت يك ملت بزرگ را در آوردگاهي بس دهشتناك حفظ كند .

آري چهارصدو نودو چهار سال پيش در همين زمان بود كه آن ايراني غيرتمند و آن مرد صلابت پيشه با تمام قوا و با تمام وجود پا به عرصه اي گذاشت كه حافظ ايران شود . حافظ غيرت و وجودي كه همه وجودش از او بود .

شاه اسماعيل صفوي از خاندان شيخ صفي الدين اردبيلي،در سال 907ق/ 1502م  پس از 12 سال تلاش و از ميان بردن 50 حاكميت محلي، سرانجام در تبريز تاجگذاري كرد. او با محور قرار دادن مذهب تشيع، حكومتي يكپارچه و متمركز ايجاد كرد.

شاه اسماعيل به دو نكته ي اساسي توجه داشت: يكي مذهب تشيع و ديگري زبان تركي. اولي پايه و اساس قدرت گيري خاندان صفويه بود و دومي عامل بسيج هواداران صفويه.

در سپاهي كه شاه اسماعيل براي اجراي اهدافش گرد آورده بود، قبايل تركي چون شاملو، استاجلو، تكه للو، روملو، افشار، ذوالقدر، قاجار و ارساق شركت داشتند. اين قبايل در زمان شيخ حيدر پدر شاه اسماعيل، با نام قزلباشان معروف شدند.

قزلباشان هسته ي اصلي سپاه شاه اسماعيل را تشكيل مي دادند. عامل ارتباط معنوي و ظاهري شاه اسماعيل با مريدانش نيز زبان تركي بود. با به قدرت رسيدن شاه اسماعيل، زبان تركي نيرويي دوباره گرفت.

او محبوب مردم ايران بود. بنيانگذاري يك امپراطوري با مرزهاي تقريباً مشابه كنوني ايران، تشكيلات سياسي اين سرزمين ها، ثبات نسبي داخلي و حفظ و حراست از شر دشمنان خارجي از دلايل اين محبوبيت محسوب مي شد. شاه اسماعيل به محض آنكه بر تخت سلطنت نشست، مذهب تشيع را در كشور، كيش رسمي قرار داده و دولتي نيرومند به وجود آورد.

چالدران جلگه اى است با 750 كيلومتر مربع در شمال غربى خوى. اما آنچه اين دشت را مشهور كرده جنگ سختى است كه در آن دو سپاه ايران و عثمانى با هم روبرو شدند و شكست ايرانيان كه در عين حال از چنان رشادت و دلاورى سرشار بوده است كه به شكست نمى مانست.

آنچه ايرانيان را با آن همه دلاورى كه كردند به شكست كشاند چيزى نبود جز سلاح آتشينى كه ترك هاى عثمانى از آن بهره مند بودند و در دشت باز چالدران سپاه 20 هزار نفره ايران را كه اتفاقاً از لحاظ تعداد هم از لشگر عثمانى كمتر بودند و تنها بر حميت و جنگاورى و زبدگى ايشان حساب باز نشده بود، شكست. اين نكته را هم بايد يادآورى كرد كه ايرانيان در آن زمان مى توانستند به سلاح گرم دسترسى پيدا كنند و مشكلى در اين كه تجهيزاتى مانند توپخانه و تفنگ را مهيا كنند، نداشتند، اما شاه اسماعيل صفوى معتقد بود كه استفاده از سلاح آتشين خلاف مردانگى است، بنابراين سپاه ايران با شمشير و كمان و تبرزين و گرز به جنگ با توپخانه عثمانى پرداخت.

جالب اينجاست كه با همين تسليحات هم ، شاه اسماعيل و فرماندهانش نقشه اى براى خنثى كردن سلاح هاى آتشين ترك ها داشتند كه تا حدى هم موفق بود و چند توپ عثمانى ها با حملات سريع سواره نظام صفوى خاموش شد اما در نهايت تفنگ داران ترك و توپخانه عثمانى با تلفات سنگين توانست، ايرانيان را شكست دهد و شاه اسماعيل تنها با 600 نفر از سواران، چالدران را ترك گفت. جنگ چالدران اسير نظامى نداشت و ايرانيان با كشته شدن، اسارت را نپذيرفتند. جنگ چالدران نظر جانشينان شاه اسماعيل را درباره جنگ و مردانگى و جوانمردى تغيير داد و سلاح آتشين در سپاه ايران راه يافت.

 شاه اسماعيل در طول زندگي اش يك روز آرام ننشست و براي سربلندي ايران و بازپس گيري خاك هاي اشغال شده اش تا آخرين نفس نبرد كرد . نخست باكو را گرفت . آنگاه در سال 914 راهي عراق عجم شد كه در دست اعراب بدوي اشغال شده بود و آنجا را مجدد به خاك ايران افزود . سپس ازبكهاي متجاوز را شكست داد . آنگاه مرو و هرات و بلخ را جزوي از خاك ايران كرد . در سال 920 پس از تجاوز سلطان سليم به خاكهاي ايران راهي نبرد با امپراتوري متجاوز عثماني شد .

چالدران اهميت فراواني در تاريخ ايران دارد . از يك سو به دليل آنكه شاه اسماعيل از تمام اقوام ايراني گيلكي - كرد - لر - بختياري - آذريها - بلوچها - خوزيها و . . . ياري خواست و ايراني يكپارچه پس از حدود هزار سال پديد آورد و از سوي ديگر به دليل آنكه در چالدران ايرانيان هيچ اسيري ندادند و همگي تا آخرين نفس ايستادگي كردند و كشته دادند حائز اهميت است.

آري، ايرانيان در چالدران حماسه اي از خود آفريد كه تا ايران باقي است حماسه چالدران نيز پابرجاست .

گفتني است، در 19 رجب 930 ه.ق (24 مه 1524 ميلادي)، شاه اسماعيل اول، پادشاهى كه سى و هشت بهار را ديده بود و نزديك به بيست و چهار سال بر تخت سلطنت نشسته بود و به مرگ نمى انديشيد و آرزوها در سر مى‌پروراند، چشم از جهان فرو بست.
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه چهارم شهریور 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

قسمت سي و ششم

امير دنبلي

www.donboli.info

امير ايوب خان دنبلي 

 

امير ايوب خان فرزند كنعان بيگ و نواده امير بهروز ملقب به سلمان خليفه بود. پدر وي كنعان خليفه در زمان حيات سلمان خليفه درگذشت. شاه طهماسب ايوب خان را پيش خود تربيت نمود تا اينكه وي به سن رشد رسيد. وي از سرداران سپاه شاه تهماسب بود و در شجاعت و جوانمردي از پدر و اجداد برتري داشت. به نوشته تاريخ شاه طهماسب، زماني كه پيربداق خان بيگلربيگي آذربايجان بود سپاه روميان كه تعداد سربازان آن هشتادهزار بيان گرديده به آذربايجان يورش آورد. امير ايوب خان با لشگر ده هزار نفري به اردوي دشمن حمله نموده، آن سپاه عزيم را شكست داده و تمامي توپخانه و سلاحهاي آنها را تصرف كرد. شاه طهماسب با شنيدن خبر اين پيروزي در نامه اي به پيربداق خان چنين نوشت: «چنين خدمت و شوكتي بزرگ كه از امير ايوب خان در حراست ايران به تقديم رسيده او را عنايتي و تو را محبتي در خور شآن او لازم است چه اولاد تومنحصر به يك دختر است يكصد هزار تومان ملك و مجاري ضميمه جهازش كرده به دامادي آن امير مشغول باش.» خود شاه نيز جيقه و سراپرده و كرناي خانه و قلياني مكلل با فرمان لقب شهرياري به سرافرازي او عنايت فرمود.

امير ايوب خان در لشگركشي شاه طهماسب به ايروان فرمانده سپاه وي بود و درفتح آنشهر و قلعه دلاوريها از خود نشان داده از طرف شاه تهماسب به اعطاء بيگلربيگي و سپهداري مفتخر گشت.

بنا به نوشته تاريخ شاه طهماسب، در زمان سلطنت وي از طرف دولت روم فردي بنام كمال سلطان بعنوان سفيركبير جهت مذاكره به حضور شاه آمد ودر حين مذاكره با شاه طهماسب از شجاعت و دلاوري مردم ايران و روم سخن بميان آمد. سفير گفت كماني از سلاطين كيان در دولت روم بود كه هيچ كدام از پهلوانان نتوانستند آنرا چله كنند و من آنرا براي امتحان پهلوانان ايراني بهمراه خود آورده ام. امير ايوب خان آن كمان را چله كرد و مورد عنايت شاه قرار گرفت.    

ايوب خان درسال 994 درگذشت و در قريه نازك در بقعه مخصوصي نزد پدر و اجدادش مدفون شد. دو پسر داشت. شاه بنده خان و بهروز خان

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه بیست و هشتم مرداد 1387 و ساعت |

خوي در مطبوعات دوره قاجار (16)

به كوشش: اورين مقدم

 

فصل هشتم ـ اسمعيل عبدوي كه مقصر دولت و ملت و درين چند ماه از راه خوي و سلماس مال التجاره غارت كرده و فعلاً هم با اهالي الند همدست شده است هر چه بوده باشد مسترد و شر او را از خوي و سلماس رفع نمايند.

در خصوص اسمعيل آقاي عبدوي چون غالب غارتهائي كه در طرف سلماس شده بعد از تحقيق پاگير او ميشود و امروزه دستگيري او براي حكومت سلماس متعسّر بود بلكه مخالف صرفه مملكت متصور ميشد قرارداد وكلاي طرفين بعد از مذاكرات عديده بر اين شد كه حكومت قطور را بعد از تصويب اولياي دولت در دست كفالت جناب اقبال السلطنه بدو شرط بمشاراليه بدهند شرط اول آنچه از دهات خوي و سلماس غارت كرده گرفته بصاحبانش عايد دارند.

شرط دويم در آتيه مسئوليت تمام خسارات وارده از طرف اسمعيل آقا از قبيل قتل و غارت در صورت وقوع بعهدة اجل اقبال السلطنه سردار است كه بعد از تحقيق از عهده برآيد.

(محل امضاء وكلاي خوي و خوانين ماكو)

فصل نهم ـ بعد از مراجعت از روسيه هر چه از خوانين و ساير طبقات رعيت و كسبه گرفته اند بالتمام عايد دارند.

آنچه جريمه كه راجع بمسئله مشروطيت مخالف قانون شرع و عرف دريافت كرده اند متقبل شدند كه بصاحبانش بدهند. (محل امضاي وكلاي خوي و خوانين ماكو)

فصل دهم ـ از قبيل غارتيكه از محالات و شهر خوي و رعيت كرده اند تمام و كمال مسترد نمايند)

اشياء منهوبه اهالي سكمن آباد و غيره قرار شد كه از ميان اكراد جمع كرده بصاحبانش مسترد دارند و تا سر خرمن سال جديد اشخاصي كه محتاج بآذوقه و آلات زراعت هستند از تخم و گاو و منزل و خاستن خانهاي آنجا تماماً خوانين بعهده گرفتند كه از هر جهه اسباب آسايش آنها را فراهم آورده و موجب شكايت مجدد نشود و مبلغ دويست و پنجاه و چهار تومان براي مخارج راه و اعانة آنها از خوي بمحال سكمن آباد نقداً كارسازي داشتند.

(محل امضاء وكلاي خوي و خوانين ماكو)

فصل يازدهم ـ هر كس از رعيت مقتول شده دية آنها را بقانون مقرره در شرع داده رضاي خاطر اولياي دم را بعمل نياورند.

مقتولين طرفين باستثناي آنچه در ميدان جنگ كشته شده اند كه بقانون اسلام ديت ندارند آنچه كه در محكمه شرع ثابت كردند ديت طرفين گرفته داده شود. (محل امضاء وكلاي خوي و خوانين ماكو)

فصل دوازدهم ـ توپ و تفنگيكه در سكمن آباد از دست ملت گرفته برده اند قرار استمرداد داده شود.

دوعراده توپ دولت و بيست و دو رأس اسب توپخانه و يكصد و شصت قبضه تفنگ كه از سرباز گرفته اند خوانين متعهد شدند كه سند داده تفنگها را از ميان كرد جمع كرده با توپهاي دولتي بماموريكه از طرف ايالات جليله جهت اينكار معين ميشود تا مدت يكماه تسليم كنند بعد از تحقيق معلوم شد كه اسبهاي توپخانه دوازده رأس بوده است. (محل امضاء وكلاي خوي و خوانين ماكو)

فصل سيزدهم ـ در خصوص شكايت مكاريهاي راه قراعيني كه از گراني دارند قرار درستي داده در مادة شكايت شتردارها از تجاوزات اهالي بين راه در قيمت علف قرار شد كه در هر منزل بقيمت اواجيق قيمت يونجه و علف از آنها دريافت شود. (محل امضاء وكلاي خوي و خوانين ماكو)

فصل چهاردهم ـ به رفع كدورت مابين اهالي خوي و ماكو قراري بدهند كه خصومت بكلي مرتفع شود)

معلوم است كه بعد از اين مصالحة اهالي خوي بماكو و اهالي ماكو بخوي در كمال سلم و صفا آمد و شد كرده و هيچ نوع حركتي كه مخل احترام و آسايش طرفين باشد مرتكب نخواهد شد.

(محل امضاء وكلاي خوي و خوانين ماكو)

فصل پانزدهم ـ چون اهالي خوي مدعي بعضي غارتهاي متفرقه بودند كه از اردوي ملتي شده است در اين ماده خوانين اظهاراتي داشتند كه اموال آنها هم بغارت رفته است و وقت هيئت مقتضي رسيدگي مطالب طرفين نبود و لهذا قرار بر اين شد كه مأموري از طرف ايالت جليلة آذربايجان معين شود كه بعد از ثبوت در محاكم قانونيه حقوق طرفين مسترد شود ولي طرفين متعهد هستند بدون رجوع بمحكمه بعنوان گروكشي و عوض متعرض اموال يكديگر نشوند)

(امضاء هيئت مبعوثة تبريز)

(شاهزاده مقتدرالدوله) (جناب حاج شيخ الاسلام) (جناب آقاميرزاآقا) (جناب حاجي سالار معزز) (جناب حاجي جليل آقا) (وثوق الممالك) (حشمت لشكر)

(امضاء خوانين ماكو)

(اكرم الدوله) (حاجي شجاع پاشاخان صمصام الممالك) (عليقليخان صمصمام الممالك) (رحمت ا... خان) (محمد عليخان)

(امضاء وكلاي خوي)

(حاجي ميرزا محمدعلي آقا) (حاجي ميريعقوب آقا) (حاجي اميرتومان) (ناظم الديوان) (فتحعلي خان سرتيب) (حاجي ملامحمدعلي آقا) (حاجي محمدجعفر) (حاجي بلال) (حاجي رضا) (مشهدي مهدي(

***

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه هفتم مرداد 1387 و ساعت |

بازار خوي، نسخه دوم بازار وكيل شيراز

 

چارلز استيوارت، همراه سفير انگليس، كه در سال 1251 هجري قمري (اولين سال سلطنت محمد شاه قاجار)، از خوي گذشته، مي‌نويسد: هنوز در آن دوره از رونق تجارت خوي كاسته نشده بود و بازارهاي آن كه در سراسر ايران، همانندي جز بازار وكيل شيراز نداشت، براي كالاهاي گوناگون به‌ويژه ظرف‌هاي مسي و جوراب‌هاي پشمي‌اش معروف بود.

او فعاليت سوداگران را مي‌ستايد و ضمن تماشاي بازارهاي خوي، از كاروانسرايي واقع در سمت راست كوچه نمدمال‌ها (كاروانسراي خان ) ياد مي‌كند كه در ميان حياط هشت گوش آن فواره و آبفشان زيبايي قرار داشته است. همچنين ديدن بعضي از بازرگانان سالخورده كه در جلو دكان‌هاي خود، برچهار پايه‌اي نشسته، عينك بربيني نهاده و به كتاب‌هاي قطوري چشم دوخته بودند، براي چارلز استيوارت، منظره جالبي بوده است. شهرستان خوي به سبب قرار گرفتن بر سر جاده‌هاي معروف بازرگاني مانند جاده ابريشم، مكه يولي، راه طرابوزان به جلفا و... و همچنين به سبب مركزيت اقتصادي از قديم داراي كاروانسراهاي متعدد، جهت تخليه كالا و استراحت بازرگانان و بازاري وسيع و گسترده جهت داد وستد كالاهاي مختلف بوده است. ولي در دوره‌هاي مختلف تاريخي به علت وجود سوانح طبيعي و انساني، شهر كهن رو به نابودي گذاشت و به تدريج شهري نو و جديد دركنار آن به وجود آمد و بازار قديمي فعلي شهر خوي مربوط است به آباداني دوره‌هاي اخير، كه از اواخر قرن دوازده هجري شروع شده است.

بازار قديمي خوي در ضلع جنوب شرقي چهار راه مركزي و به راستاي خيابان‌هاي طالقاني و انقلاب قرار گرفته است. طبق قرائن مشهور از جمله دروازه سنگي، تنها دروازه باز مانده كهن و بقاياي آثار حصار دور شهر، از زمان‌هاي پيشين اين مجموعه در ضلع شرقي شهر و متصل به ديوار دروازه ورودي شهر بوده است، كه مابين خيابان‌هاي طالقاني و انقلاب وكوچه دباغخانه و قپان واقع شده است وشكلي مستطيلي دارد و به سبب نوسازي و گسترش شهر خوي در چند دهه اخير و عدم توجه به آثار پر ارزش و ذيقيمت باستاني اين شهر كه يادگاري از عظمت و شكوه گذشته است، دخل و تصرف فراواني در آن به عمل آمده ولي آن مقدار از بافت قديمي بازار كه باقيمانده، بسيار با ارزش و جالب توجه است. اين مجموعه از چند راسته بازار سر پوشيده، سراها، چهارسوهاي خوش تركيب و گذرهاي قديمي كه بقاياي بافت بزرگ‌تري است تشكيل شده است. با توصيف اينكه مقادير زيادي از راسته بازارها و كاروانسراها و ساير واحد‌هاي مربوط، بعد‌ها به آن الحاق و از حالت اوليه خارج شده، ولي همين مقدار از بازار، بسيار با ارزش و داراي اتصال منظم و در مجموع از نظر معماري متناسب و هماهنگ است و از آثار با ارزش ميراث فرهنگي استان به شمار مي‌رود. با توجه به ويژگي‌هاي معماري و اقليمي، بازار خوي، مانند بازارهاي اصفهان، كرمان و اراك، فاقد تزئينات خاص گچبري و كاشي‌كاري و كتيبه است و تنها در بعضي قسمت‌ها، مخصوصا در چهار سوهاي آن نظم و دقت قابل توجهي در كاربرد و رگه چيني آجر، به كار رفته است.

در گذشته سنگفرش زيبايي كف بازار را پوشانده بود، لوله كشي آب مشروب نيز درست از وسط بازار مي‌گذشت و قسمت شمالي و جنوبي شهر را به هم وصل مي‌كرد و فاضلاب شهري كه در بازار و كوچه‌هاي اطرافش وجود دارد، قديمي‌ترين فاضلاب در سطح ايران بود. در بازار خوي نيز به مانند ساير بازار‌ها هر كدام از راسته‌ها، مربوط به شغل معيني بوده و به نام همان شغل معروف بوده است. مسگر بازار، بوركچي بازار، زرگر بازار، خرازي بازار و فرشچي بازار از اين دسته‌اند. در اين مجموعه، مراكزي مانند كاروانسراها نيز جهت رفع نيازها و احتياجات مردم و بازاريان موجود است. معروفترين اين كاروانسراها، خان، ميرزا هاشم و چيت سازان است. مشهور است، بعد از اينكه به دستور احمد خان دنبلي، بازار گسترده خوي به طرح بازار وكيل شيراز ساخته شد، كاروانسراي بزرگي پيوسته به آن بنا گرديد، كه امروز به نام وي، كاروانسراي خان ناميده مي‌شود. كاروانسراي خان در ضلع غربي بازار قديمي و مشرف به خيابان طالقاني است و يكي از درهاي ورودي آن به سوي بازار باز مي‌شود. اين كاروانسرا به فرم چهار ايواني ساخته شده بود، كه فقط دو ايوان آن در شمال و شرق باقي مانده است، كه داراي تزئيناتي مشبك و بسيار زيبا از آجرهاي قرمز رنگ و در داخل طاق‌ها نيز تزئينات آجر كاري به شكل ستاره ديده مي‌شود و هم‌اكنون حجره‌هاي آن مورد استفاده بازاريان است. حوض نسبتا بزرگي از سنگ، در وسط كاروانسرا نيز زيبايي و جذابيت بيشتري به اين اثر تاريخي داده است.

در مجموعه بازار قديمي خوي و به فاصله اندكي از كاروانسراي خان، كاروانسراي كهن ديگري قرار گرفته، كه به نام كاروانسراي ميرزا هاشم ناميده مي‌شود. در ورودي اصلي آن، از بازار بوده و در ديگري از تيمچه ميرزاهاشم دارد. حياط كاروانسرا تقريباً هشت ضلعي و داراي چهار ايوان بوده كه هم اكنون 3 ايوان باقي مانده و داراي آجر چيني بسيار زيبا است.

عباس ميرزا نايب السلطنه، در اجراي برنامه‌هاي اصلاحي خود، يك كارگاه ماهوت بافي نيز در خوي ايجاد كرد و بعد از بستن پيمان‌نامه شوم گلستان، دستگاه‌هايي را براي اين كار از روسيه خريداري و به خوي آورد. محل كارگاه در جايي بود كه بعدها به كاروانسراي چيت سازان معروف شد.

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه سی و یکم تیر 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

 

قسمت 34

www.donboli.info

امير دنبلي

امير محمود خان دنبلي (خاور(

امير محمودخان متخلص به خاور فرزند محمد بيگ دنبلي و نواده شهبازخان دوم در سال 1151 خورشيدي در شهر خوي متولد شد. در ابتدا به تحصيل علوم ظاهري پرداخت و پس از مدت كمي به رتبه اميرالامرائي نايل گشت ودر دوره محمدشاه بيگلربيگي اصفهان شد.

محمدبيگ در زمان حكومت حسينقلي خان در خوي حاكم مرند بود لذا حسينقلي خان، محمودخان را به همراه مادرش و ساير اعضاي خانواده به مرند فرستاد. او مدت چهار سال در كنار پدرش بود در سال 1168 خورشيدي از مرند به نزد دايي خود مصطفي قلي خان حاكم قراجه داغ رفت .در سال 1174 خورشيدي كه حكومت قراجه داغ به ضميمه تبريز به حسينقلي خان داده شد. محمودخان را به همراه خود به خوي آورده و خواهر خود را به عقد وي درآورد و در سال 1177 خورشيدي وي را به حكومت تبريز گمارد.

بعد از درگذشت حسينقلي خان، ابراهيم خان دولو كه مجري سياستهاي فتحعلي شاه در جهت تضعيف دنبلي ها بود ، محمودخان را مدتي در خانه اش تحت نظر قرار داد. فتحعلي شاه اين كار سردار قاجار را تاييد نكرد و خلعت و فرماني براي محمودخان فرستاد كه نوشته بود»جدت شهبازخان در جنگ آزادخان افغان به جدم محمدحسن خان خدمت كرده و من آنرا جبران خواهم كرد . تو در بهار كه عباس ميرزا به اتابيكي سليمان خان اعتضادالدوله قاجار براي سركوبي جعفرقلي خان به خوي لشكركشي خواهد كرد بايد درركاب شاهزاده خدمات شايان به انجام رساني.« محمودخان در بهار 1178 خورشيدي با سپاه عباس ميرزا پيشروي به سوي خوي را آغاز كرد. بعد از اشغال خوي به حكومت آن شهر تعيين شدو پيرقلي خان شامبياتي قاجار نيز به سرداري خوي منصوب گرديد. دو سال بعد محمودخان به تهران احضار شد و خواهرش مهرنسا خانم كه قبلا زن سليمان خان سردار بود جزو همسران فتحعلي شاه درآمد و خود نيز از مقربان دربار و نديم شاه شد. مدتي نايب اول اللهيار خان آصف الدوله ايشيك آقاسي بود بعد سمت قوريساول باشي گرفت.

در تصويري كه در سال 1191 خورشيدي بر ديوار تالار سلام نگارستان از شاهزادگان و رجال و سفيران خارجي كشيده شده بود تصوير  محمودخان نايب ايشيك آقاسي هم موجود بود.

در سال 1201 خورشيدي سفيري از طرف دربار عثماني بنام نجيب افندي براي ايجاد حسن تفاهم با دولت ايران به تهران وارد شد و به همراهي و راهنمائي‌هاي محمودخان دنبلي كه به امير كبير ملقب شده يود فتحعلي شاه را در كاخ گلستان ملاقات كرد و معاهده‌اي بين دو كشور به امضاء رسيد.

محمودخان در دوره محمدشاه از رجال محترم دربار بود. در سال 1218 خورشيدي از طرف محمدشاه حاكم اصفهان گرديد. زمانيكه وي حكومت اصفهان را داشته  محمدحسن اشتهاردي از ملازمان او بوده و محمودخان نوشته هاي خود درباره تاريخ دنبلي ها را بنام تذكره الدنابله تنظيم و جهت انتشار در اختيار اشتهاردي گذاشت .نسخه اي از اين كتاب در كتابخانه مجلس موجوداست.

عبدالرزاق بيك در نگارستان دارا درباره محمودخان مي‌نويسد: »محمودخان نواده شهبازخان دنبلي از استادان علم و ادب، طالب هنر و صاحب جوهربود. بعد از اطلاع و استحضار از مقدمات علمي به علم حكمت و طب و تاريخ و شعر پرداخته در ميدان آداب و فنون كمال بر اقران فائق آمده«

محمودخان شاعر بود و ديوان شعرش مانند ديوان انوري بغايت نيكوست . در بسياري از فنون اطلاعات كافي داشت . محمود خان چندين پسر داشت از جمله امير شهبازخان.

وي  در سال 1221 خورشيدي و در شهر اصفهان وفات يافت . نمونه اي از اشعار وي را نقل مي كنيم:

ماند به تبسم لب يار/ اين خنده كه بي دهان زند صبح

زلف و رخ يار ديد كز مشك/ سنبل بر سر عيان زند صبح

در محفل آسمان صبوحي/ از ساغر مه نهان زند صبح

بر غفلت اهل روزگار است/ هر خنده كه در جهان زند صبح

بر فوج نجوم و ظلمت شب/ چون رستم پهلوان زند صبح

يا لشكر كفر را شبيخون/ مانند خدايگان زند صبح

..........................

 چيست آن آتش مه سيال است چون آب روان / آتشي محلول كآبي منجمد دارد روان

اختر است، اما نه اين اختر كه باشد در ظلام /  آذر است، اما نه آن آذركه باشد با دخان

 پيكري صافي چوآتش، گوهري صافي چو عقل / اخگري تابان چواختر، جوهري روشن چو جان

صاحب دوراست و دورش را تسلسل در عقب / همچو دور دولت شاهنشه صاحب قرآن
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه سی و یکم تیر 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

قسمت سي و سوم

امير دنبلي

www.donboli.info

 

شاه بنده خان دنبلي

شاه بنده خان فرزند اميرايوب خان نواده امير بهروز خان ملقب به سلمان خليفه و نواده دختري پيربداق خان بيگلربيگي آذربايجان بود. چون پيربداق خان فرزند پسر نداشت و مادر شاه بنده خان تنها فرزند وي بود شاه بنده خان را بجاي پسر خود قبول كرده و تمامي املاك خود در همدان و كنگاور را وقف فرزندان  او نمود به همين دليل در برخي منابع تاريخي شاه بنده خان را فرزند پيربداق خان نوشته اند.

شاه بنده خان سردار و اختياردار سپاه شاه اسماعيل دوم بود و درزمان سلطنت شاه عباس و از طرف وي به سرداري طوايف ترك پيرپاك و اكراد تعيين گرديد و عنوان بيگلربيگي گرفت. براي طوايف ترك و كرد تابع حكومت خود، ترك آقاسي و كرد آقاسي تعيين و يمين و يسار مراسم سلام را به آنها واگذار نمود. شاه بنده خان در زمان سلطنت شاه عباس و از طرف او مامور تسخير گرجستان و داغستان شد و آن مناطق را تصرف نمود ولي بعداز پايان جنگ در يكي از قلعه هاي آن منطقه تير خورده و در سال 1007 قمري در سن سي و پنج سالگي شهيد شد. مزار وي در شهر گنجه كه امروزه جزو خاك جمهوري آذربايجان محسوب مي شود، قرار دارد.

 علي خان ملقب به صفي قليخان دنبلي

علي خان ملقب به صفي قلي خان فرزند سلمان خان دنبلي از نزديكان شاه صفي صفوي بوده و در موقع جنگ با سلطان مراد عثماني و هجوم به خاك آذربايجان رشادتهاي بسيار نموده است. در تاريخ سياق و تاريخ محمودخان فرزند امير محمد بيگ دنبلي شرح حال و صفات نيك علي خان بيان گرديده است. زماني كه احمد پاشا به امر سلطان مراد با لشگر خود از طرف بغداد به سمت آذربايجان به ايران حمله كرد، علي خان در كوهستان حكاري كه درحال حاضر جزو خاك تركيه محسوب مي شود در مقابل نيروهاي عثماني مقاومت نمود.

در زمان سلطنت شاه عباس و در سالهاي اشغال 27 ساله آذربايجان توسط ارتش عثماني، علي خان تسليم آنها نشده، ايل دنبلي را به كوهستانها و قلعه ها منتقل نمود ودائما" با نيروهاي عثماني در حال جنگ بود. زماني كه شاه عباس با پاي پياده از اصفهان به خراسان در حركت بود، علي خان پسران هليان زرين چنگ بنامهاي قامربيگ و قوچي بيگ را دستگير و بهمراه عريضه و پيشكش مناسب توسط شاطر باشي خود به حضور شاه فرستاد. جمشيد سلطان  و سلمان خان كه در التزام ركاب بودند عريضه و پيشكش را به نظر شاه رسانيدند.

زماني كه شاه عباس عزم نجات آذربايجان نمود علي خان با تعداد زيادي اسير عثماني در منزل نيك پي به حضور شاه رسيده از طرف وي مورد عنايت قرار گرفت و ملقب به پيربداق خان ثاني گرديد و بمقام بيگلربيگي آذربايجان رسيد. بنا به نوشته اسكندربيگ منشي پيربداق خان اول كه جد علي خان بوده در زماني كه وي 3 ساله بوده فوت نموده و لقب پيربداق خان همان زمان به علي خان منتقل گرديد.بنا به نوشته ضرابي حسين كرد شبستري معروف از اعقاب وي مي باشد.

در زمان شاه صفي سپاه هفتادهزار نفري عثماني به فرماندهي فرهاد پاشا و خسروپاشا به آذربايجان هجوم آوردند. علي خان به اردوي عثماني شبيخون زده آنها را متفرق نمود و اسراي زيادي به دربار شاه گسيل داشت. شاه صفي وي را ملقب به صفي قلي خان نموده و از طرف وي فرمان سپهداري و بيگلربيگي آذربايجان و خلعت والي گري ارمنستان و گرجستان و داغستان با جيقه و كرناي خانه و سراپرده كه رسم اجدادش بود به او مرحمت شد.

بنا به نوشته تاريخ الفي تركي، علي خان در اواخر عمر به بيماري سختي دچار شد. در همان اوان نيروهاي عثماني به ايران هجوم آورده كردستان، ارمنستان،  آذربايجان و همدان و ملاير را متصرف شدند . شاه صفي نيز با عثماني سازش و متاركه جنگ نمود. بعد از چندي علي خان از بستر بيماري رها شده و به كردستان و ارمنستان و گرجستان لشگر كشيد و با تصرف بازيگرد و موصل بسمت بغداد رفت و آن شهر را محاصره نمود و بعداز چند بار جنگ با عثمانيها  مصالحه نامه ديگري از آنها گرفت مبني بر اينكه كردستان وآذربايجان جزو مصالحه قبلي عثمانيها با شاه صفي محسوب نمي گردد.

علي خان پس از حدود 45 سال حكومت در سن پنجاه و يك سالگي در سال 1085 قمري درگذشت و در سامرا در محل آرامگاه برمكيان مدفون گرديد. وي دو پسر داشت مرتضي قلي خان و خواجه غياث الدين بيگ .

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه بیست و دوم تیر 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

امير دنبلي

قسمت 32

www.donboli.info

 

خواجه غياث الدين بيگ دنبلي

 خواجه غياث الدين بيگ كه باختصار غياث بيگ خوانده مي شود فرزند امير علي خان ملقب به صفي قلي خان دنبلي از مقربان شاه عباس ثاني وسپهسالار قشون وي بود.

در سال 1027 خورشيدي با دستور وي با لشكر بسيارعازم فتح قندهارگرديد و در خدمت شاه قصد فتح قلعه قندهار نموده و به همراه چهار هزار تن از جنگاوران دنبلي مردانگي ها از خود نشان داد.

سپاه وقتي به پاي قلعه رسيد غياث بيگ خطاب به افراد تحت امر خود گفت: »اي ياران، اميرايوب خان جد اعلاي من، در سپهسالاري شاه طهماسب قلعه ايروان را به يورش مستخلص نمود. وقت است كه امروز من قلعه قندهار را چون او به شمشير مفتوح دارم«

وي موفق به گشودن قلعه گرديد ولي تمامي افراد دنبلي همراه وي كشته شدند. بعداز رسيدن به اصفهان نامه قهرآميزي از برادرش مرتضي قلي خان كه حكومت آذربايجان و كردستان را داشت، به دستش رسيد كه بخاطر كشته شدن جوانان دنبلي وي را به باد ملامت گرفته بود كه به ضعف و خرافت پيري جوانان دنبلي را بعرصه اتلاف فرستادي.

سخت دلتنگ شد و از ترس برادر خود و ساير بزرگان دنبلي جرات بازگشت به وطن نداشت و مدتي در دربار خدمت كرد.

روزي شاه از روي دلجوئي به وي گفت هر خواهشي داري بخواه كه در ذمت همت ما به ضعف آن مقبول است.

غياث بيگ گفت عمرم به آخر رسيده لقمه ناني طالبم كه بقيه عمر را در دارالمومنين كاشان به عبادت خدا و دعاي دولت پادشاه گذرانم.

شاه در مقابل خواسته وي روستاهاي ساروق، نصرآباد، علي آباد، نياسر و اسحق آباد به همراه مزارع حومه و ضرابخانه كاشان را تيول وي قرار داد و به اين ترتيب غياث بيگ در كاشان اقامت گزيد.

اولاد وي بدليل اينكه ضرابخانه كاشان را متصرف بودند، معروف به دنبلي ضرابي مي‌باشند.

آب انبار معروف به بركه محله سرپله كه از آب انبارهاي بزرگ و معروف كاشان است، در سال 1036 قمري توسط غياث بيگ ساخته شده و شصت پله براي آن تعبيه گرديده، حجم آب انبار بحدي بوده كه مصرف يكساله اهالي محله مذكور را كفايت مي كرد. روي آب انبار نيز دو مسجد زمستاني و تابستاني ساخته شده است. 

بنا به نوشته فتحعلي خان ملك الشعرا، غياث بيگ در سال 1116 قمري توسط رحيم خان پسر شاطر سلمان مسموم گرديد و درگذشت. 

آرامگاه وي در حضرت معصومه قم در پيش آستان مرحوم شاه صفي صفوي واقع است.

شريف بيگ فرزند وي مي باشد. وي بعداز فوت پدرش ازطرف دربار »لقب عباس منظورخان« و خلعتي فاخر گرفت و تيولات پدر را بهمراه ضرابخانه كاشان متصرف شد.

فتحعلي خان صبا ملك الشعراء قاجاريه، محمدحسين خان عندليب و پسرش محمود خان ملك الشعرا ،ميرزا احمدخان متخلص به صبور ،ميرزا زين العابدين خان موتمن الاطبا پزشك ناصرالدين شاه قاجار، محمدتقي خان بهار معروف به ملك الشعرا بهار ،ابوالحسن خان صبا ، ملوك ضرابي و بسياري ديگر از اهل فضل كه هر يك در زمان خود سرآمد بوده اند، از آن شاخه طايفه دنبلي ظهور نموده اند.

امير مرتضي قلي خان دنبلي

مرتضي قليخان بزرگ

امير مرتضي قلي خان پسر امير علي خان ملقب به صفي قلي خان، از نزديكان شاه عباس ثاني  بود .

در زمان حيات پدرش در اصفهان و جزو امراي دربار شاه بوده و به تحصيل معارف مبادرت نمود. سپس به مقام لله باشي شاه رسيد كه از مقام هاي بسيار مهم آن زمان محسوب مي گرديد.

او آثار بسياري در آن شهر بنا نمود بطوري كه در تاريخ سياق آمده شاه عباس ثاني با مساعدت مرتضي قلي خان به سلطنت رسيد و پس از جلوس وي را به لقب خاني كه از القاب امير الامرايي است ملقب نمود.

مرتضي قلي خان به طريقت صوفيه گرايش داشت و از طرف بزرگان آن طريقت به »چراغ صوفي« ملقب بود.

وي بعداز درگذشت پدرش از طرف شاه به حكومت و بيگلربيگي آذربايجان و كردستان تعيين شد. در زمان سلطنت شاه عباس ثاني بمنظور برقراري صلح بين ايران و عثماني بعنوان سفير ايران به آن كشور روانه گرديد و موفق شد با رفع مسائل في مابين مدت ها صلح بين دو كشور برقرار نمايد.

تصوير آن مجلس در چهل ستون اصفهان نقاشي شده است.

 وي بعداز اتمام ماموريت خود به آذربايجان برگشت.

در همان سال ها لشگر هندوستان بطرف قندهار آمده و قلعه آن شهر را كه دو سال پيش از آن توسط غياث بيگ تصرف گرديده بود، به محاصره گرفتند. بدستور شاه لشگر ايران به سپهسالاري غياث بيگ و مركب از جنگاوران كرد و دنبلي به قندهار گسيل شده و آن قلعه را بازپس گرفتند ولي تلفات زيادي متحمل شدند و همه جنگاوران دنبلي كشته شدند. به همين دليل بين مرتضي قلي خان و غياث بيگ كدورتي حاصل شد.

در سال 1120 قمري مرتضي قلي خان براي تنبيه برادر خود به طرف كاشان حركت كرد. غياث بيگ از قم به استقبال وي آمده اظهار اطاعت نمود.  مورد بخشش برادرش قرار گرفت.

مرتضي قلي خان در همان محل درگذشت.

برخي مورخين معتقدند توسط غياث بيگ مسموم شد. ولي چندان صحيح بنظر نمي رسد چون كدورت بين دو برادر رفع شده بود و غياث بيگ دليلي براي مسموم كردن او نداشت.

شهباز خان پسر مرتضي قلي خان كه همراه پدر بود، جنازه پدر را با خود به قم آورده دفن نمود .

مرتضي قلي خان در زمان فوت پنجاه دوسال داشت و سي و پنج سال حكمران آذربايجان بود.

بنا به نوشته تاريخ اخشيدي مسجد بزرگ پائين پاي حضرت علي بن موسي الرضا (ع) و قلعه سازداش در خوي از آثار اوست.

وي 15 دختر و 3 پسر داشت ، شهبازخان ،ايوب خان و شاه نواز بيگ . نواب محمود خان در ديباجه ديوان خود شرح حال وي را ذكر نموده است.

 از آثار مرتضي قلي خان پاره اي عمارات در اصفهان و مرمت ايوان حضرت معصومه قم و دو مسجد و قلعه چورس و آثار ديگر باقيست.

بنا به روايتي روستاي دنبليد در طالقان كه در اصل »دنبلي ده« بوده و با گذشت زمان »ه« آخر حذف گرديده و حرف »د« به كلمه دنبلي چسبيده نيز، از آثار مرتضي قلي خان مي باشد. 
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه پانزدهم تیر 1387 و ساعت |

شهري نمي‌رسد در لطافت به پاي خوي

 

دكتر شهريار حسن زاده رئيس دانشگاه آزاد اسلامي واحد خوي در مراسم تجليل از پرفسور چيتيك كه با حضور اساتيد شمس و مولانا شناس داخلي و خارجي در خوي برگزار شد، ضمن خير مقدم گويي به ميهمانان به معرفي شهر خوي پرداخت كه خوانندگان گرامي را به مطالعه متن كامل اين سخنراني دعوت مي كنيم:

»بياييد بياييد كه گلزار دميده ست

بياييد بياييد كه دلدار رسيده ست

بياييد به يكبار همه جان و جهان را

به خورشيد سپاريد كه خوش تيغ كشيده ست«

بسم ا... الرحمن الرحيم

با درود به روان پاك بنيانگذار انقلاب اسلامي و عرض سلام به مقام معظم رهبري، به نمايندگي از طرف مردم مهربان و مسئولان والامقام و دانشگاهيان دانشور، گرمترين درودهاي خويش را تقديم ميهمانان گرامي مي دارم و خير مقدم مي‌گويم.

ماه ژوئن در تاريخ خوي جلوه گر زيبائي و دوستي است ششصد سال پيش در15 ژوئن نخستين اروپائي معروف آقاي روي گونزالز دوكلاويخو قدم به خاك خوي گذاشته است و امروز در13 ژوئن جناب آقاي پروفسور ويليام چيتيك با حديث شمس بر لب در نگين خوي جان ها را با شور بهاري، به شكفتن واداشته است و در گلستان عشق و شور و وصال بعد از سالها،سرّ دلبران را در مجمع خوبي و لطف به حديث كشيده است.

در اين جمع دلدادگان و فرزانگان ادب و فرهنگ براي دارالصفاي خوي يك موهبت آسماني و افتخار تاريخي است كه عاشق دانشوري از ميلفورد آمريكا با سرو سايه فكني از كشور آفتاب تابان سركار خانم ساچيكوموراتا در شاهراه آفتاب به عون اعواني بزرگ و سيمرغ دلان قاف استغنا چون دكتر باستاني پاريزي، جناب آقاي دكتر توفيق سبحاني، جناب آقاي دكتر موقتيان، جناب آقاي دكتر عبدالرشيدي قدم بر كوي جانان گذارد و مژگان طنّازان مرضيه السجايا و محموده الخصال را خاكروب منزلگه يار نمايد.

»شهري نمي رسد در لطافت به پاي خوي/ دارد فضاي روضه رضوان هواي خوي/ بوي صميميت و مهر و محبت آورد/ باد سحرگهان ز سر كوچه هاي خوي«

جناب آقاي دكتر:

از آنجا كه اعتبار و ارزش هر شهري به دور از زواياي مادي و دنيايي به وجود دانايان، عالمان، انديشه وران، رجال و هنرمندان معطوف است، شكوه سيماي خوي در رديف دارالصفا و دارالمؤمنين بودن آن به دارالعلم گره خورده است و در هر عصر و دوره‌اي به خيل انديشمندان عالم خويش افتخار كرده است. به شهادت تاريخ قرن شش و اوايل قرن هفت عصر شكفتگي فرهنگي شهر خوي است و نام بزرگاني چون ناصر خويي، ركن الدين خويي، عماد خويي جمال و حسام الدين خويي، شمس الدين خويي و دهها خويي ديگر را در سينه خود دارد. بستر مناسب فرهنگي اين شهر محل رجوع خانقاه نشينان و پرورش دانشمندان و شاعران بوده است.

و ستارگان پرنوري را چون: ميرزا حسن شيخ الاسلام، حريف خويي، ملامهرعلي فدوي خويي، برقي خويي، شوريده، ساغر، نائب، سالك، مظهر خويي و شمس تبريز، پير عمر نخجواني، پيرولي، پيرموسي و دهها خاندان علمي، علما، مورخ و علامه و آيت ا... را چون خويي‌ها، زرياب ها و رياحي ها كه شايد وصف الحال شان در اين مجال نمي‌گنجد، در آسمان حسن به تماشا مي‌خواند.

جناب آقاي پروفسور:

بدون ترديد امروز بعد از سالها حيرت در چند و چون محل غروب شمسِ جانِ مولانا و غافل از حضور يار گرامي كه اين همه نزديك بوده است، اينك اجماع نظر پژوهندگان و محققان عزيز در محل شمس تبريز خوي بعينه آفتاب در تركستان ايران يعني خوي آمده است و همه دلها را مهبط شور و زندگي، بودن و ماندن كرده است و شكرگزاري در برابر اين نعمت الهي را كه بخشي از آن مديون تلاش بزرگاني همچون دكتر مرقاتي و همه عزيزان اين جمع كه طلايه داران تحقيق و پژوهش، براي عظمت بازيافته است، سخت تر نموده است، تا يكبار ديگر در افق كاخ بلند شعر و ادب و عرفان اسلامي كه سرمايه معنوي و غروب ناپذير است، سر تعظيم فرود آورد و در باز جست روزگار وصال به گنج هاي روان و سرمدي خويش دل بست.

در اين سال شكوفايي و نوآوري يقين داريم در حديث روي شمس الدين شمس چهارم آسمان نيز سر از پا نخواهد شناخت و در پنجره گشوده به عشق با تپش محبت عنقريب ان شاءالله خوي را قونيه ديگر خواهد كرد.

»چوخلار اينجيك لي كي سن اونلارا ناز ايله ميسن/ منده اينجيك لي منيم نازيم آز ايله ميسن

ائتميسن نازي بو ويرانه كؤنولده سولطان/ ائوين آباد اولا درويشه نياز ايله ميسن»
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه یکم تیر 1387 و ساعت |

به مناسبت نودمين سالگرد حماسه مقاومت خويي ها در برابر ارامنه

روزي فراموش نشدني در تاريخ خوي

اورين مقدم

 

 

تيمورخان سرتيپ اَيري بوجاقي (رديف دوم ـ نفر وسط) (نفر اول از سمت چپ در رديف دوم عبدالعلي خان سرتيپ برادر تيمورخان ـ نفرات دوم و چهارم و پنجم از چپ نيز افسران تزاري هستند.)

اين عكس براي اولين بار منتشر مي شود. با تشكر از نوه دختري مرحوم عبدالعلي خان، آقاي حاج تيمور آزادي كه عكس را در اختيار نگارنده گذاشتند.

 


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه یکم تیر 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

قسمت 31

امير دنبلي

www.donboli.info

شيخ احمد بيگ دنبلي

شيخ احمد بيگ فرزند نظرعلي خان، معاصر امير تيمور و تراكمه بوده است. زماني كه امير تيمور براي اولين بار به ايران لشگركشي كرد شيخ احمد بيگ در شهر سلماس از وي پذيرائي نمود و به تمامي لشگريان وي انعام داد. در لشگركشي دوم اميرتيمور نيز شيخ احمدبيگ براي حفظ ولايات خود به استقبال وي رفت و در لشگركشي وي به سمت غرب تا موصل همراه اميرتيمور بود ولي وي به اموال و خزائن احمدبيگ طمع كرده اورا محبوس نمود و آزادي او را مشروط به تحويل كوتوال گنگ دز و لار و قلعه كيقباد كه از جانب وي تعيين شده بود دانست. اكراد تحت امر شيخ احمدبيگ شبانه به اردوي تيمور شبيخون زده و او را آزاد كردند.

چون اوزون حسن آق قويونلو سلطنت ايران را بدست آورد و دشمنان خود را از ميان برداشت متوجه كردستان شد. امراي كردستان از جنگها و منازعات مدعيان سلطنت در ايران استفاده كرده و خودسر شده بودند .اوزون حسن بيگ،  صوفي خليل و عربشاه بيگ را كه از سرداران معروف تركمانان بودند مامور كمك به شيخ احمد بيگ در تسخير ولايت حكاري مامور كرد. شيخ احمد بيگ با نيروهاي كمكي بطور ناگهاني بر سر ساكنين حكاري كه از كردان بودند تاخته و آن سرزمين را متصرف گرديد. وي شيخي با فضل و كمال بود و ديوان خواجه حافظ شيرازي را به كردي ترجمه كرد. قلعه هاي متعدد در كوهستانهاي حكاري بنا كرد.به نوشته تاريخ ظفرنامه كردستانات وشام و ارمن و بخشي از آذربايجان در تصرف او بود.

شيخ احمد بيگ در سال 877 قمري درگذشت و در مقبره خود واقع در كوهستان حكاري مدفون است. بعد از فوت وي شيخ بهلول بنا به وصيتش جانشين وي گرديد. خانواده هاي اميرانلو نيز از اعقاب او ميباشند.

امير بهلول  دنبلي

حاجي بيگ

امير بهلول فرزند شيخ احمدبيگ ملقب به امير قليچ و معروف به حاجي بيگ و معاصر تراكمه بود. همسر وي خواهر اوزون حسن آق قويونلو بود.ديگر خواهر اوزون حسن همسر سلطان جنيد صفوي بود. همچنين حسن پادشاه دو دختر خود را نيز بعقد امير رستم پسر حاجي بيگ و سلطان حيدر پسر سلطان جنيد درآورده بود. در حقيقت اتحاد و اتفاق دنبلي ها و صفويان از اينجا آغاز ميشود كه تا زمان انقراض سلطنت صفويه كماكان ادامه داشته و در طول تاريخ آن سلسله، امراي دنبلي همواره از متحدان بزرگ و مورد اعتماد آنها بوده اند. روي اين اصل است كه قاموس مينويسد «درزمان ظهور مشايخ صفوي و پادشاهان اين سلسله دنابله با ايشان موتلف و متفق بودند عده اي از محدثين و رواة مذهب اثنا عشري از دنابله بوده اند. محمد ابن وهبان دنبلي بواسطه كميل ابن زياد از حضرت اميرالمومنين(ع) حديث روايت مي كنند» بنابراين نظريه رياحي در كتابش موسوم به تاريخ خوي كه مينويسد «سلمان خان اول كسي است كه در اجراي سياست هاي صفويه، افراد ايل دنبلي را به اين مذهب فرا خواند» كاملا" مردود است.

اميربهلول تمامي مناطق دزري را تا كوه پرد در كرمانشاه و قلعه هاي مستحكم دنبل، پرد و كيقباد را در تصرف خود داشت تابع دولت ايران و همواره با سلاطين رومي در ستيز بود تا اينكه دو طرف مخاصمه قرار بر تعيين مرز و پايان جنگ گذاشتند. وي كه نماينده دولت ايران بود در داخل چكمه هاي خود خاك ايران ريخت و وقتي چند منزل داخل خاك روم گرديد از اسب پياده شد و قسم ياد كرد كه الان بر روي خاك ايران ايستاده ام و همان محل مرز ايران و روم تعيين گرديد. در جنگ اوزون حسن و سلطان ابوسعيد تيموري، سپهسالار قشون حسن پادشاه بود و به اتفاق برادرش راه را بر تيموريان بست و رشادتهاي زيادي از خود نشان داد.جهان نما مي نويسد:«آن امير در آن روز رزمي داد كه نام نام آوران عالم را از صفحه روزگار بشست وآن لشكر آزموده بزرگ را كه سلطان ابوسعيد آورده بود معدودي بسلامت رستند.» همچنين در كتاب فوق بيان گرديده حسن پادشاه نامه دوستانه اي كه عنوانش «برادر ارجمند كامكار امير قليچ خان ميرميران و سپهسالار سپاه همواره قرين سلامت و همنشين سعادت باشند» بود به امير بهلول نوشته بود و همين نامه بدست يكي از يكانلوهاي طايفه دنبلي افتاد و بعداز چندي ابراز نموده ادعاي سيادت كرده چند هزارخانه اسم خود را سيد گذاشته و هر سال مبلغي از مسلمانان بعنوان خمس دريافت ميكردند.

در سال 854 خورشيدي كه  سلطان حيدر صفوي طبرستان و داغستان را متصرف شد و عازم تسخير گرجستان گرديد. سلطان خليل شيروان شاه از اميربهلول استمداد نمود ولي وي باطنا" بواسطه قرابت واتحاد و مسلك مذهبي متمايل به سلطان حيدر بود و به حمايت از او وارد جنگ شد و در ميدان نبرد به شهادت رسيد وبنا به وصيت خود درقله كوهي بلند درمنطقه سكمن آباد خوي مدفون گرديد و آن كوه به حاجي بيگ معروف شده امروزه آن محل را  ييلاق حاجي بيگ مي نامند.

امير رستم  دنبلي

ملقب به شاه وردي بيگ

امير رستم ملقب به شاهوردي بيگ فرزند امير بهلول حاجي بيگ و خواهرزاده حسن پادشاه بود. در منابع تاريخي از جمله تاريخ اخشيدي لقب او را شاه علي بيگ هم نوشته اند. وي در زمان قتل پدر يازده ساله بود و امارت طايفه دنبلي به وي منتقل گرديد. امير رستم سرداري شجاع و همانند پدرش سپهدار لشگر اوزون حسن آق قويونلو بود و از سلطان حيدر صفوي اذن ارشاد داشته است.

به نوشته تاريخ اخشيدي زماني كه سلطان محمد فاتح براي اولين بار عزم ايران نمود، حسن پادشاه و امير رستم از تبريز به سمت حلب رفته و آن منطقه را تاراج نمودند. سلطان روم نيز كه در موصل بوده بدنبال اين تاراج بسمت آذربايجان حركت كرده و بزرگان آق قويونلو را تاراج نموده و در منطقه سكمن آباد خوي اردو زدند. امير رستم در محلي كه بعدا" بنام «شاهوردي چاپان» معروف گرديد، به اردوي دشمن شبيخون زده و آنها را پراكنده نموده، خزاين و سلاحهاي دشمن را به غنيمت گرفت.

در حمله دوم سلطان محمدفاتح به ايران،  حسن پادشاه به سرداري امير رستم و سلطان حيدر صفوي با سپاه ده هزار نفري مقابل وي صف آرائي كردند و بعد از گذشت چند ساعت از جنگ سپاه عثماني را منهزم ساخته تمامي اموال و سلاحهاي آنها را به غنيمت گرفتند. حسن پادشاه با مشاهده شجاعت و دلاوري دو خواهرزاده خود، امير رستم و سلطان حيدر، دختر كوچكترش بنام مرضيه سلطان را بعقد امير رستم درآورد و امير سلمان خليفه حاصل اين ازدواج است و دختر بزرگ خود را نيز كه خديجه سلطان نام داشت بعقد سلطان حيدر صفوي درآورد كه حاصل آن ازدواج نيز شاه اسماعيل است. بدين ترتيب معلوم مي شود كه سلمان خليفه دنبلي و شاه اسماعيل صفوي خاله زاده بوده اند.

كلانتر ضرابي مينويسد:«در نهصد و ده هجري با سلطان حيدر صفوي در داغستان جنگي اتفاق افتاد. (شاهوردي بيگ) ميرميران و سردار كل عساكر منصوره صفويان بود. سپاه خصم را منهزم ساخته تعاقب نمودند. در لب رودخانه قونوق كه شطي عظيم است تيري بسلطان حيدر رسيد به آب قونوق زد كه بگذرد، غرق گشت. امير شاهوردي خان با چند سوار از جوانان دنبلي به آب تاخت كه او را دريابد، خود نيز غرق شد و از قفاي شاه برفت 

بر طبق مندرجات تاريخ شرفنامه در سال 872 خورشيدي جنگ سختي بين سلطان حيدر صفوي و يكي از سلاطين داغستان واقع شد و سلطان حيدر شكست خورد و با امير رستم در رودخانه كر در مجاورت ميدان جنگ  غرق شدند . جسد آنها را از آب بيرون آورده امير رستم را بر طبق وصيتش در قريه نازك كه قشلاق دنبلي ها بود دفن نمودند و بر قبر وي بارگاهي بنا نمودند كه آثار آن باقي است تاريخ وفات امير رستم بر روي سنگ مزارش درج گرديده است .

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه بیستم خرداد 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها (30)

www.donboli.info

امير دنبلي

ميرزا حبيب خان دنبلي

ميرزا حبيب خان مدعو به تنبل مولا و متخلص به لسان‌الولايه پسر اسدالله خان و نواده  امير اصلان خان فرزند پنجم امير احمدخان  دنبلي است.وي از پيروان طريقت ذهبيه  آذربايجان بوده است.

جواهرالكلام ومفتاح‌المرام از آثار ميرزاحبيب خان مي باشد.كتابي است در كيفيت و آداب سير و سلوك ودستورالعمل‌هاي سلسله ذهبيه ازپرويزخان غافل سلماسي ملقب به معبرالفقرا و معين‌السالكين و صفير العارفين كه آن را با كسب اجازه از سيد ميرزا جلال‌الدين محمد پسر ابو‌القاسم ذهبي ملقب به مجدالاشراف متولي باشي بقعه حضرت شاه‌چراغ در شيراز به سال 1302قمري (1264 خورشيدي)نگاشته است. ميرزا حبيب خان اين كتاب را به درخواست مولف و به خط  خوش شكسته نستعليق تحرير كرده و به متن حديث دوم اربعين شيخ بهايي و شرح آن با انگيزه اثبات مطاقبت نوشته‌هاي مشايخ اين سلسله با احاديث و اخبار صحيفه مصدّر نموده است . محرر مدعي است كه متن و شرح روايت مذكور با مضامين و عبارات اصول پنجگانه در اين كتاب تطبيق دارد . مولف، اين كتاب را ابتدا به جهت اختصار « وجيزه»  نام نهاده بود ولي به سبب اينكه يكي از دوستان صاحب كشف و شهودش امام زمان را خواب ديده بود كه ايشان كتاب را به نام  «جواهر‌الكلام ومفتاح‌المرام » ناميده‌اند آن را به اين اسم مسمي گردانيد . مولف كه  دراين كتاب ابتدا اصول و اركان پنجگانه اين طريقت را بر مي‌شمارد و سپس در چهارده جمله و يك خاتمه آداب و شروط سلوك آن را ذكر مي‌كند.اين كتاب در سال 1320(1281 خورشيدي)در تبريز به چاپ رسيده و در سال 1335 (1296 خورشيدي)نيز در همان شهرتجديدچاپ گرديده است .ميرزا حبيب خان در سال1274 خورشيدي وفات نموده است

طريقت ذهبيه در زمان سلطنت ناصرالدين شاه قاجار، توسط دونفر بنامهاي شيخ عبدالكريم زنجاني ملقب به اعجوبه و پرويزخان غافل سلماسي ملقب به صفيرالعارفين تبليغ ميگرديد و تعداد زيادي از بزرگان و اهالي شهر خوي و ساير شهرهاي آذربايجان، پيرو اين طريقت بودند. ذهبيه از فرقه هاي صوفيه بوده،  قطب و مظهر آنها فردي بنام «معروف كرخى» متوفي در سال 200 قمري(195 خورشيدي) مى باشد. وي ادعا داشته كه خرقه ازامام رضا(ع) دريافت داشته تا بدين طريق فرقه خود را موردتائيدآنحضرت قلمدادنمايد، ولي برخي از محققين و صاحبنظران امر،اين ادعاي وي را مردود ميدانند.معروف كرخى در طريقت داود طايى بود و داود طايى به اعتراف عطار در تذكرة الاوليا و جامى در نفحات الانس به حسن بصرى گرايش داشت و به اعتراف هجويرى، شاگرد ابو حنيفه بوده است.

پيروان فرقه ذهبيه، بقعه اي دركوي كامران شهر خوي اول خيابان كوچري دارند كه  در نبش كوچه اي واقع شده داراي دو درب ورودي است. يك در به حياط اين بقعه باز مي شود،  درب ديگري نيز به راهروي سر پوشيده آن باز شده و اين راهرو به صحن اصلي بقعه منتهي مي شود  كه آرامگاه  6 نفر از بزرگان فرقه ذهبيه در آن واقع، و همچنين عكسهائي از بزرگان آن فرقه در محل نگهداري مي شود.عده اي از صاحب نظران، ساختمان بقعه مذكور را كه در دو طبقه ساخته شده، از بناهاي قبل از دوره قاجار مي دانند.  لوحي در سر دراصلي بنا نصب و اين عبارت در آن درج شده «مقبره حضرت رايض الدين اعجوبه وحضرت خان پرويز صفير العارفين و رؤساي وقت سلسله جليله ذهبيّه آذربايجان و ساير اولياء الله»

 ميرزا محمدعلي دنبلي

ميرزا محمدعلي دنبلي متخلص به مفلق و ملقب به صدرالشعرا و فخرالادبا،  منشي دربار فتحعلي شاه قاجار بود و به صدر الشعرا ملقب گرديد . وي در زمان سلطنت محمدشاه نيز از طرف وزير وي حاج ميرزا آقاسي لقب فخرالادبا گرفت . مفلق در قصيده سرائي مهارت كامل داشت و علاوه بر آن به شعر هزل نيز مي پرداخت . بنا به نوشته حديقه الشعرا ميرزا محمدعلي مفلق تا زمان سلطنت ناصرالدين شاه حيات داشته است . ديوان شعري از وي باقيست .

منظور شيرازى

آقا محمد ابراهيم دنبلى متخلص به منظور شيرازى و مشهور به نقال، از دنبلي هاي شيراز و متولد آن شهر ميباشد و نسب او به امير شهبازخان دوم ميرسد. وي به تهران مهاجرت نمود و از شعراي دربار فتحعلي شاه و نديم خلوت او گرديد. آقا محمدابراهيم به تصوف گرايش داشته و با حاج محمدجعفر عارف همداني و برادرش حاج محمدرضا همداني كه از بزرگان تصوف در زمان خود بود روابط نزديكي داشت. وي در زمان سلطنت محمدشاه منصب خطابت گرفت. سپس به شيراز رفته و باقي عمر خود را در آن شهر گذراند و در سال 1254 قمري وفات كرده،  ديوانى هم از او به جاي مانده. از نمونه شعرهاي اوست:

زاهد ار سجده به آن كوي كند عيب مكن/ كز حرم عشق به بتخانه كشد صنعان را

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه یازدهم خرداد 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

قسمت بيست و نهم

امير دنبلي

www.donboli.info

 

 

امير ولي دنبلي

امير ولي فرزند امير محمود و نواده شاه منصور، معاصر جاني بيگ خان پادشاه مسلمان مغول بود. برطبق نوشته هاي تاريخ اخشيدي و تاريخ الفي تركي در زمان حكمراني امير ولي در كردستانات، درگيريهاي مذهبي در آن سرزمين بروز كرد و مردم شهرها و روستاها براي حفظ جانشان خانه و كاشانه خود را ترك نموده در كوهستان و قلعه ها پناه گرفتند. امير ولي جهت حفظ امنيت در سرزمينهاي متصرفي خود و جلوگيري از نفوذ بيگانگان تمامي راههاي منتهي به قلمرو خود را مسدود كرد و به اين ترتيب مانع شيوع اختلافات در محدوده متصرفات خود شد. وي در طول دوران حكومت خود در عمران و آبادي و تعمير بناها كوشيد. حصار و شهر خوي را مرمت نموده پلها و تكايا و مساجد متعددي در آن شهر ساخت. (امير ولي بعداز اميرموسي و اميربيگ سومين فرد از امراي دنبلي است كه به تعمير حصار و شهر خوي همت گماشت) ايل دشتي را از كوهستانها كوچانده در روستاهاي اطراف خوي اسكان داد كه اين خود موجب آبادي روستاها و مزارع اطراف شهر و رونق اقتصادي گرديد. جهت تسهيل در رفت و آمد و توسعه تجارت، با تراشيدن كوهها راهي از خوي تا شهر وان كشيد و شش كاروانسرا در طول مسير آن جهت استفاده كاروانيان ساخت. گنبد و بارگاه بزرگي هم  برمزار سلطان ابراهيم ادهم[1] واقع در شام احداث كرد. مدت زمان حكومت وي 22 سال حكومت بود و در سال 832 قمري و در سن 55 سالگي درگذشت و در مقبره مخصوص خود در شهر خوي مدفون گرديد. 

----

[1ـ سلطان ابراهيم ادهم از پادشاهان بلخ بود كه در اثر الهاماتي از تاج و تخت چشم پوشيد و به نيشابور آمد. مدت 9 سال در يكي از غارهاي اطراف آن شهر زندگي كرد پس از آن به مكه و از آنجا به شام رفت و تا آخر عمر درآن سرزمين مشغول نجاري و كشاورزي بود و در سال 166 قمري در جنگي كه با لشگر بيزانس روي داد به شهادت رسيد.]

 امير بيگ دنبلي

ملك طاهر

امير محمد ملقب به ملك طاهر و متخلص به ضيا و معروف به اميربيگ، فرزند اميرجعفر شمس الملك دنبلي و معاصر هلاكوخان و بسيار مورد احترام او بود و ازطرف وي »اميربيگ« ملقب گرديده به همين نام معروف شد. وي در مدح پدرش شمس چنين گفته :

تو شمس و من ضيا و داند همه كس

از شمس بود به هركجا هست ضيا

ملك طاهربعداز درگذشت پدرش به حكمراني رسيد. بنا به نوشته مجمع التواريخ ملك طاهر حصار و شهر خوي را تعمير كرد و بتكده هاي خوي و سلماس را منهدم ساخت. آثار تل هاي خاكستر اموات كه در اين بتكده ها سوزانده شده اند و به »كول تپه« معروفند، تا دهه هاي اخير باقي بود، دو تپه در روستاهاي گوهران و آدي يامان از آن جمله هستند. وي در شهر خوي نهري بزرگ و مسجدي عالي ساخت. اين مسجد مابين ميدان قمسال و امامزاده خوي واقع است و با تعميرات مكرر در طول تاريخ بنام باني اوليه آن اميربيگ ناميده ميشود. ظاهرا" روستاي اميربيگ خوي نيز كه از املاك قديم دنبلي ها بوده از آثار ايشان بوده به اسم  وي ناميده شده است.

امير بيگ عمر درازي داشته بنا به نوشته تاريخ الفي تركي درسال 676 قمري و در سن 114 سالگي درگذشت و در مقبره اي كه توسط سلطان صلاح الدين در ولايت ارمن كه امروزه خاك تركيه محسوب مي شود ساخته شده مدفون است.

امير احمد دنبلي

امير احمد معروف به احمد كرد فرزند اميربيگ و نواده اميرجعفر شمس الملك دنبلي و معاصر ارغون خان مغول بود. بعداز درگذشت پدرش به حكومت رسيد. تاريخ اخشيدي درباره وي مي نويسد از هيبت شجاعت و شمشير اوجمعي كثير از اتراك مسلمان شدند چنانكه از ضرب شمشير جدش فرنگيان به ايمان آمدند.دو بيت زير در مدح او نوشته شده است.

گر خسرو كرد بردليران نزدي

 وزتيغ يلي گردن ايشان نزدي

شك نيست كه بي واهمه تا روزشمار

 جز ترك كسي خيمه به ايران نزدي

در دوران حكومت اميراحمد، ايران از شرق مورد هجوم مغولان قرار گرفته بود و از غرب فرنگيان تا مرزهاي دياربكر و شام و حلب را متصرف شده بودند. درچنين شرايطي وي متصرفات خود را از كوه روشهر و دينور و كرمانشاه تا شام را حفظ نمود و در سال 700 قمري در سن 72 سالگي درگذشت و درقلعه كوه پرد بخاك سپرده شد.

امير ابراهيم دنبلي

امير ابراهيم فرزند امير احمد كرد و معاصر غازان خان مغول بود. درترويج مذهب تشيع فعاليتهاي زيادي داشت و اكراد يزيدي را به ترك آئين و قبول مذهب شيعه تشويق نمود. امير ابراهيم متصرفات پدرش را توسعه داد و با سپاهي مركب از كردهاي سنجران به سمت شيروانات و ارمن كه در آن زمان فرنگيها متصرف بودند، لشگركشي كرده و آن سرزمينها را تسخير نمود. اميرابراهيم در سال 720 قمري و در سن 45 سالگي درگذشت و در  محله دوه‌چي شهر تبريز مدفون است.

امير جمشيد فرزند وي مي‌باشد كه بعد از پدر به حكومت رسيد و در سال 742 قمري در ميدان جنگ در چهار فرسخي خوي به شهادت رسيد و در شهر خوي مدفون است.
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه چهارم خرداد 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

امير دنبلي

قسمت 28

عباسعلي خان ميرپنج دنبلي

عباسعلي خان فرزند حاج غلامعلي خان و نواده سلمان خان دنبلي در سال 1220 خورشيدي در شهر خوي متولد گرديد و از همان دوران كودكي مقدمات علوم رايج زمان خود را در آن شهر فراگرفت و در آغاز جواني با تشويق عموزادگان خود ابوالقاسم خان و عباسقلي خان كه هر دو از شاگردان دوره اول دارالفنون بودند به تهران رفت و وارد دارالفنون گرديد و جزو چهار نفري بود كه نخستين دوره آموزش الفباي مورس و فنون تلگراف را به پايان رساند. هر چهار نفر با اتمام دوره كارآموزي به استخدام اداره كل تلگراف ممالك محروسه درآمدند. وي بزبان فرانسه نيز تسلط كافي داشت.

لازم به ذكر است تلگراف تقريبا" همزمان با اروپا و امريكا درايران هم داير گرديد و مورد توجه ناصرالدين شاه قرار گرفته بسرعت توسعه يافت و به عنوان مهمترين وسيله ارتباطي آن زمان مطرح گرديد. تلگرافچيان شهرها موظف بودند به طور مرتب اوضاع شهر خود را به دربار گزارش نمايند و به همين منظور كساني براي اين كار انتخاب مي شدند كه در ميان مردم معتبر و مورد اعتماد دربار باشند. تلگرافچيان در واقع گزارشگر شاه بودند و تمامي گزارشات آنها محرمانه بوده است و موضوع گزارشات، تمامي اتفاقات مهمي بوده كه در شهر رخ مي داد. اين گزارشات حتي عملكرد حاكمان شهرها را نيز شامل مي شد. لذا تلگرافچيان همواره از اعتبار و احترام خاصي برخوردار بودند. مجموعه اين گزارشات نيز درحال حاضر مي تواند سند كاملا" معتبر از اوضاع يك شهر در يك دوره تاريخي باشد. با چنين نگرشي، آقاي شهريار ضرغام دنبلي در اقدامي قابل تقدير مجموعه گزارشات عباسعلي خان ميرپنج را كه در يك دوره 4 ساله صورت گرفته در قالب يك كتاب جمع آوري و تنظيم نموده كه در سال 1369 خورشيدي به چاپ رسيده است. اين كتاب كه»گزارش هاي تلگرافي آخرين سالهاي عصرناصرالدين شاه« نام دارد اوضاع شهر خوي، از تاريخ 21 ارديبهشت 1271 تا تاريخ 25 ديماه 1274 خورشيدي را به خوبي ترسيم مي‌نمايد. كتاب مذكور توسط خانواده محترم شهيدي برسم امانت در اختيار حقير قرار گرفت كه جاي قدرداني دارد.

بنا به نوشته علي اصغرسعيدي، عباسعلي خان بعد از استخدام به شهر سبزوار رفته  و در آن شهر ازدواج نمود. حضور وي در سبزوار مصادف بود با آشوب ها در شرق كشور، روزي ناصرالدين شاه به دليل وخامت اوضاع شخصا" در تلگرافخانه تهران حاضر مي‌شود تا گزارشات را گرفته  دستورات لازم را صادركند. تلگراف ها توسط تلگرافخانه سبزوار مخابره مي شده و عباسعلي خان نيز در پشت دستگاه بود. زمان تلگرافها طولاني شده و زمان اذان فرا مي رسد. عباسعلي خان با مخابره »نماز نماز« براي اداي فريضه دست از كار مي كشد. از آن طرف به وي مي‌گويند اعلي حضرت در اينجا حضور دارند كارت را ادامه بده. وي در جواب مي‌گويد: »درآن صورت وقت نماز مي‌گذرد« شاه كه با قطع دستگاه مخابره علت را جويا مي‌شود . مخبرالدوله علت را توضيح مي‌دهد. ناصرالدين شاه كه براي افراد مومن احترام قائل بود خطاب به مخبرالدوله مي‌گويد: »عمله دولت بايد مثل او باشند تشويقش كنيد وقتي به سر دستگاه برگشت اول مسرت مارا با خبر حواله پنجاه تومان پاداش به او مخابره كنيد

عباسعلي خان سپس به كرمان رفته و با همت وي تلگراف در آن ولايت داير گرديد. همچنين در آن شهر بود كه اولين فرزند عباسعلي خان بنام محمدقلي متولد گرديد كه بعدها لقب مبشر حضرت گرفته و وارد تلگرافخانه شد.

عباسعلي خان بعد از اتمام كار تلگراف كرمان، به كرمانشاه رفته و در تلگرافخانه آن شهر مشغول به كار گرديد و در سال 1245 خورشيدي به رياست تلگرافخانه آن شهر نائل گرديد و يك سال بعد رئيس تجارت آن ايالت نيز گرديد. وي در سال 1250 خورشيدي جهت نظم و نظام دادن تلگرافخانه هاي شهرهاي خراسان به آن ايالت منتقل گرديد.

وي در سال 1252 خورشيدي كه رياست تلگرافخانه شاهرود و بسطام را داشت، به فرمان ناصرالدين شاه به نشان ياوري نائل گرديد و بنا به درخواست تجار شاهرود وبسطام ، رياست تجارت آن شهرها نيز به وي سپرده شد. عباسعلي خان بعداز اتمام كار تلگرافخانه هاي خراسان به آذربايجان آمد.

 درسال1261 خورشيدي دستور دستگيري علي آقا شكاك از طرف دربار به حاكم خوي كه حاجي سيف‌الدوله ميرزا نام داشت و درميان درباريان معروف به حاجي عمو و مورد احترام بود صادر گرديد. با اين دستور، حاج غلامعلي خان دنبلي و پسرش عباسعلي خان، علي آقا را دستگيرنمودند و حاكم خوي وي را روانه تبريز كرد. وي تا آخر عمر در تبريز بود و مردم خوي و سلماس تا سال1272 خورشيدي كه محمدآقا پسر علي آقا شورش كرد به مدت 11 سال در آرامش نسبي بودند. 

عباسعلي خان تا سال 1268 خورشيدي با درجه سرهنگي رياست تلگرافخانه سلماس را داشت سپس به درجه ميرپنجي نائل گرديده و رياست تلگرافخانه خوي را به عهده گرفت.

در دوران نهضت مشروطيت كه عوامل محمدعلي شاه فعاليت هائي را به منظور مقابله با مشروطيت داشتند ميان ميرزا علي اصغرخان اتابك اعظم و سردار ماكو كه طرفدار استبداد بود تلگرافهائي مبادله مي گرديد لذا عده اي از مجاهدان شهر به تلگرافخانه رفته و رونوشت تلگراف اتابك را مطالبه مي‌نمايند. عباسعلي خان در مقابل درخواست آنها مقاومت نموده و گفته بود: »من موظف به حفظ اسرار دولتي هستم و به حكم وظيفه هيچ تلگرافي را به دست غير نمي دهم« به دنبال آن يكي از مجاهدين با شليك گلوله اي وي را از ناحيه شكم مجروح ساخت كه با تلاش حاج ميرزا هاشم خان دنبلي و ميرزا علي خان افتخارالملك پدر دكتر علي نقي افتخار كه هردو از پزشكان برجسته شهربودند، گلوله از بدن وي خارج گرديد. و عباسعلي خان بعداز طي دوران نقاهت سلامتي خود را بازيافت.

ميرپنج فردي متين، بسيار مودب، معتقد، مردمدار، وظيفه شناس، مبادي آداب و پاكيزه،  تقوي و ايمان او زبانزد مردم بود. وي نمونه يك مسلمان واقعي بوده ودر روزهاي عزاداري مراسمي برگزار مي كرد. همچنين بعد از درگذشت حاج غلامعلي خان، وي حمايت كامل مالي از هيئت عزاداران قلندر كه يادگار جدش سلمانخان است را به عهده داشت. اين هيئت هنوز هم از بزرگترين هيئت هاي عزاداري خوي محسوب مي گردد. او صداي خوبي هم داشته و هر روز صبح در منزل خود با آواز خوش اذان مي خواند.

عباسعلي خان ميرپنج درپائيز سال 1305 خورشيدي و در سن 85 سالگي در شهر خوي درگذشت و به همين مناسبت مردم خوي چندين روز در سوگ وي عزاداري نموده و از وي و خدماتش تجليل نمودند.

ميرپنج سه پسر داشت: محمدقلي خان ملقب به مبشرحضرت، حاج غلامعلي خان معروف به حاجي خان و خداداد خان. همچنين دو داماد او به ترتيب قنبرعلي خان رياحي و عبدالحسين خان معروف به حاج احتشام شهيدي بودند.

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه بیست و نهم اردیبهشت 1387 و ساعت |

سينما «ايران» خوي اولين سينماي استان

 

سابقه سينما در آذربايجان غربي به  سال 1310 برمي گردد. در اين سال براي اولين بار "سينما ايران" در شهرستان خوي احداث شد و رونق يافت.

شهرستان اروميه مركز اين استان نيز براي اولين بار صاحب سه سينما شامل سينما آزادي اروميه در سال 1340 با نام تخت جمشيد، سينما انقلاب  در سال 1342 و سينما ايران در سال 1344شد.

در زمان حاضر اين استان داراي 13 سينما است كه از اين تعداد تنها شش سينما در شهرستانهاي اروميه، خوي، ماكو، مياندوآب، سلماس، شاهين دژ و نقده فعال هستند.

رئيس امور سينمايي اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان غربي در اين زمينه در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار داشت: عدم استقبال مردم، نداشتن صرفه اقتصادي، عدم حمايت مسئولان استاني از سينما و سينماگران و بالا بودن هزينه نگهداري از عمده دلايل تعطيلي سينماها هستند.

حسين پناهي با اشاره به اينكه هشت تا 10 ميليارد ريال اعتبار براي تجهيز و تعمير سينماهاي فعال مورد نياز است، گفت: در صورتي كه تفاهم نامه همكاري بين استانداري و معاونت سينمايي كشور امضا شود، مشكلات سينماهاي فعال استان تا حدودي مرتفع مي شود.

وي به اقدامات صورت گرفته جهت حل مشكلات سينماها اشاره كرد و بيان داشت: گام هايي در جهت حل مشكل بدهي سينماگران و تجهيز و بازسازي شش سينماي فعال برداشته شده اما همه اين اقدامات در حوزه سخت افزاري و در حد مكاتبه بوده و اقدام عملي صورت نگرفته است.

مديركل اداره كل فرهنگ وارشاد اسلامي آذربايجان غربي هم در خصوص اقدامات صورت گرفته توسط اين اداره كل افزود:براي بازسازي سينماهاي استان تفاهم نامه اي با استاندار و معاونت امور سينمايي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي در حال انعقاد است كه در صورت موافقت، هشت هزار ميليارد ريال از اين دو نهاد به اين امر اختصاص مي يابد.

سينماها از دهه 70 به بعد به حوزه هنري تبليغات اسلامي واگذار شده اند كه اين امر متاسفانه به رغم فعاليت هاي چشمگير اين مركز به دليل كمبود اعتبارات وعدم حمايت جدي ارگان‌هاي فرهنگي نتوانسته است كمك شاياني به احياي سينماها به خصوص در اين استان كند.

رئيس حوزه هنري آذربايجان غربي با ابراز تاسف از وضع نابسامان سينماهاي استان اظهار داشت: با ادامه اين روند در آينده نزديك شاهد تعطيلي سينماهاي فعال و موجود استان خواهيم بود.

صابر طبقي تاكيد كرد: هم اكنون تمامي سينماهاي استان نياز به بازسازي اساسي دارند كه متاسفانه تاكنون حمايت جدي از سوي مسئولان صورت نگرفته است.

وي ادامه داد: آمارها نشان مي دهد طي سال گذشته استقبال مردم از فيلم‌هاي اكران شده در سينماهاي اروميه 12هزار و470 نفر بوده است كه در مقايسه با ميانگين كشوري، در رتبه بسيار پاييني قرار دارد و سالانه اين آمار نسبت به سال گذشته كاهش مي يابد.

طبقي، با اشاره به اينكه  اين وضع درشهرستانها نسبت به مركز استان اسفبارتر است، گفت: در سال 86 درشش سينماي فعال استان، تنها 10 تا 14هزار نفر در ماه براي تماشاي فيلم به سينما رفته اند.

وي، اعتبار مورد نياز براي بازسازي سينماهاي استان را 12 ميليارد ريال به ازاي هر سينما عنوان كرد.

رئيس حوزه هنري درخصوص وضعيت نامناسب سالن هاي سينماها اظهارداشت: متاسفانه قدمت اكثر سينماهاي استان به 70 سال مي رسد كه از سال تاسيس تاكنون مورد مرمت و بازسازي قرار نگرفته اند و بافت آنها قديمي است.

رئيس معاونت امور سينمايي اداره كل فرهنگ وارشاد اسلامي هم در خصوص سالن هاي سينماهاي استان تعداد صندلي هاي موجود در 19 سينماي استان را 11 هزار و 223 صندلي عنوان كرد و افزود: تعداد صندلي هاي سينماهاي فعال پنج هزارو 591 صندلي است و به ازاي هر هزار نفر تقريبا دو صندلي در سينماهاي فعال و چهار صندلي با در نظرگرفتن تمام سينماهاي استان وجود دارد.

پناهي ادامه داد: با توجه به اينكه استان آذربايجان غربي بالغ بر دو ميليون و 831 هزارو 779 نفر جمعيت دارد به ازاي هر هزار نفر دو صندلي موجود است.

نكته آخر اينكه سينما بايد به عنوان بخشي از نياز در جامعه مطرح و به نوعي در سبد نياز خانواده ها قرار گيرد.

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه بیست و یکم اردیبهشت 1387 و ساعت |

خوي در مطبوعات دوره قاجار (5)

به كوشش اورين مقدم

 

شنبه12 ربيع الثاني1325 شماره86 ص294

(تلگراف از خوي)

توسط اردوبادي و جنابان مستطابان اعضاي انجمن مقدس ملي دامت تائيداتهم حضور مبارك بندگان حضرت مستطاب اجل آقاي حكمران مدظله العالي ديروز چهارشنبه اسمعيل آقا برادر جعفر آقاي كردباسي چهل نفر سوار جناب محمدصديق خليفه و چند نفر علماي معتبرين جماعت عامه را واسطه قرار داده وارد انجمن شدند ملتجي هستند در ايران محل سكونت گرفته خدمت گذار دولت و ملت باشند تكليف را سريعاً معين فرمائيد. (انجمن خوي)

* * *

سه‌شنبه29 ربيع الثاني1325شماره97 ص339

... چون حضور اعضاي خوي و وكلاي ماكو را بتلگرافخانه در ثاني بفردا صبح وقت داده بودند ان مظلومين وطن را از شدت ملولي طاقت صبوري نمانده مجدداً يك ساعت بغروب مانده را خبر حضور دادند. لهذا از منزل امير تومان لابد باز بتلگرافخانه مراجعت نموده از مطالب ايشان مستحضر و از شكايات و تظلمات بي نهايت آنها تهيج محسوسي در حالت جامعه هيئت مقدس مشاهده مي شد چون قيد ايراد عبارات اسف آميز و تلهف انگيز آنها عيناً مورث تكرار خاطر قارئين محترم با ملالت حالت حاليه از قبيل سربار و علاوه بر مأخذ خواهد بود. اقتصار بدرج مفاد و مضمون تلگرافات ايشان مي شود حاصل مضمون آنكه (قتل و غارت و افساد و شرارت اقبال السلطنه عليه ما عليه نسبت باهالي ماكو از حوزه تصور خارج است بحديكه بيداد سوارهاي ظلم شعارش (بسكمن آباد) نزديكي خوي رسيده اگر از طرف ايالت جليله حكم حركت دادن چند دسته سرباز و استعداد باستقبال آنها بنايب الحكومه خوي صادر نشود وخامت خاتمت كار از مبادي آن چندين درجه بالاتر مي نمايد و مفاسد عظيمه را متضمن تواند بود) با اينكه از صبح تا ساعت سه بغروب در تلگرافخانه اقامت داشتند از يك به غروب باز مشغول تدابير و مقدمات تصفيه ماكو شده به هيئت مختصري براي ملاقات با حكومت كل معين ورقعه هم مؤكد بتاكيدات لازمه در اقدامات ارتفاع عوائل و بلواي آنجا نوشته شده با مبعوثين فرستاده شد كه توجه خاصي در انجاح مهمات آنجا مبذول و بهر وسيله كه مقتضي دانند در اجابت مسئول آنها و تدارك تلافي مظلمه شان اقدامات عمليّه بفوريت تمام بشود.

* * *

چهارشنبه13جمادي‌الثاني1325شماره112 ص398

... چند فقره از خوي و سلماس [تلگرافات] بود كه تابعين اقبال السلطنه در اين چند روزه قافله خط راه طره بوزان را زده و شصت و هشت عدل مال التجاره از هر جنس برده اند. از اجلال الملك هم تلگرافي برخلاف اين رسيده بود كه اقبال السلطنه در صدد اصلاح است.

* * *

شنبه7 رجب المرجب1325شماره119 ص425

(مذاكرات انجمن مقدس روز دوشنبه(2) رجب)

چند فقره تلگراف و مكتوب از خارج رسيده بود قرائت كردند كه من جمله تلگرافي از خوي راجع بمسئله ماكو مخابره نموده بودند و خلاصه مطلبش اين بود كه هشت نفر از انجمن خوي منتخب شده جناب حاجي حيدرخان اميرتومان عازم قراضياءالدين هستند كه شايد عمل ماكو را يكنوعي بطرز مسالمت اصلاح و تسويه نمايند از انجمن مقدس هم باينمضمون جواب بانجمن خوي داده شد حالا كه هيئت مصلحه با حاجي اميرتومان عزيمت آنصوب را دارند جناب اجلال الملك هم در آنجا هستند اهالي خوي كليه اين امر را واگذار بآن دو شخص مصلح بنمايند رفع غائله و قطع مايقال بشود. واقعاً اينوضع حال ماكو عموم اهل وطن را افسرده و پريشاني كرده علي الخصوص امناء ملت كه شب و روز گرفتار و در فكر اصلاح امور آنجا هستند خداوند بايد قدرت خود رفع ظلم از مسلمين بنمايد. (ورنه انسان نبرد صرفه ز شيطان رجيم)

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه بیست و یکم اردیبهشت 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

امير دنبلي

قسمت بيست و هفتم

www.donboli.info

 

محمد تقي خان ملك الشعراء بهار

 


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه بیست و یکم اردیبهشت 1387 و ساعت |

تاريخچه آوزش و پرورش در شهرستان خوي

روابط عمومي آموزش و پرورش شهرستان خوي

 

پس از تأسيس دارالفنون، ايجاد مدارس به سبك جديد در شهر خوي همانند ساير شهرها ايجاد شد. در سال3ـ1302 هجري قمري در شهرستان خوي مدرسه اي به سبك نوين ايجاد شد. در سال1309 از مدرسه اي بنام اعتضاديه ياد شده است كه چهار كلاسه بوده ودر نزديكي مسجد خان (امام خميني فعلي) قرار داشت.

 نخستين مدرسه جديد در شهرستان خوي به صورت جدي در سال1322 هجري قمري بنام مدرسه نوبر ترقي بود.

مرحوم موسي نقيبي كه قبل از مشروطيت مكتب خانه اي در خوي داشت، ظاهراً پس از مسافرت به استانبول، اصول جديد مدرسه را ياد گرفته و مكتب خانه خود را به شكل مدرسه اي اداره نموده است. در سال1288 هجري شمسي با مساعدت حكومت وقت انجمن ،خيريه از اشخاص نيكوكار و دانش دوست در خوي تشكيل و با افزودن دو كلاس به مدرسه نوبر ترقي نام مدرسه را نوبر خيريه تبديل ساختند.

در سال1293 هجري شمسي مدرسه ديگري به نام اعتماديه در خوي تأسيس گرديده و مديريت مدرسه به حاج محمد رحيم نصرت الملك محول و خود اعتمادالدوله متولي هزينه مدرسه بود. در سال1297 شمسي مدرسه ديگر بنام اتحاد به معيت دو نفر به نام هاي عباس مرتاض و محمدعلي موحد كه داراي مكتب خانه بودند، ساخته شد.

اداره فرهنگ خوي در سال1295 شمسي به وسيله نخستين نماينده فرهنگ جهانگير ميرزا تأسيس مي يابد و اولين مدرسه دولتي به نام سيروس در اين سال تأسيس مي شود (دبستان سيروس همان مدرسه فعلي دبيرستان دخترانه لعيا مي باشد.)

بعد از به قتل رسيدن جهانگير ميرزا در سال1297 اداره فرهنگي خوي به حاج يحيي خان احتشامي محول مي شود. در سال1298 شمسي آقاي سيد محمدعلي خان مؤبد كه رياست گمرك خوي را داشتند، رياست افتخاري فرهنگ را نيز قبول نموده و آن را سامان مي دهند. او با ادغام مكتب خانه ها و مدارس ملي موجود (اتحاد و نوبر ترقي) كه مدرسه اي بنام نور تأسيس مي نمايد كه بعدها هدايت ناميده مي شود (در محل فعلي دبيرستان شهيد بهشتي) در زمان رياست آقاي مؤبد بر فرهنگ خوي ،دو مدرسه دولتي آبرومند به نام هاي سيروس و نور فعاليت مي كردند در دوره ايشان مدارس با برنامه صحيح اداره گرديده و براي اولين بار امتحانات شش ساله ابتدايي در خوي انجام و در خرداد1301 ، شانزده نفر از جمله ميرزا محمدعلي موحد به اخذ گواهينامه ابتدايي براي نخستين مرتبه در خوي نايل گرديدند.

در سال1301 شمسي آقاي علي اصغر موثقي به رياست معارف خوي منصوب شد. او در زمان 7 سال رياستش، ضمن فراهم ساختن مقدمه تأسيس مدرسه دخترانه در سال1303 كلاسهاي دبيرستان را نيز ايجاد كرد در سال1305 شمسي دبستان فردوسي با چهار كلاس درس در محله شهانق داير شد كه بعدها2 كلاس نيز به آن افزوده شد.

از جمله مدارس ديگري كه در فاصله سال1305 تا1330 تأسيس شدند عبارتند از:

 سال1305 مدرسه پهلوي در خوي، يكباب در فيرورق و يكباب در ايواوغلي ـ سال1306 مدرسه شاپور در محله امامزاده(17 شهريور فعلي)ـ سال1313 دبستان مختلط (پسر و دختر) بنام ارديبهشت، دبيرستان خسروي ـ سال1319 شش باب دبستان در اطراف شهر خوي افتتاح گرديد.

بالاخره تا سال1331 تعداد مدارس شهري و روستايي خوي به32 باب رسيد كه14 باب در شهر و18 باب در روستاهاي اطراف فعاليت مي كرد. در اين سال تعداد دانش آموزان خوي به4230 نفر رسيد كه374 نفر از آنها كه74 نفر دختر و300 نفر نيز پسر بودند، در مقطع دبيرستان فعاليت مي كردند و بقيه را دانش آموزان ابتدايي شهر خوي و روستاهاي اطراف تشكيل مي داد.

مدارس دخترانه خوي

تا سال1303 شمسي شهرستان خوي فاقد مدرسه دخترانه بود در اين سال براي نخستين بار مدرسه دخترانه دو كلاسه در هنگام رياست آقاي موثقي در شهر خوي تأسيس شد و اين مدرسه در سال1308 به چهار كلاسه و در سال1310 به6 كلاسه تبديل شد و بنام آذرميدخت موسوم گرديد و در سال1313 شمسي كلاس اول دبيرستان نيز تأسيس و مدرسه اي ضميمه آن شد.

در سال1318 دبستان از دبيرستان تفكيك و دبستان بنام آذرميدخت و دبيرستان بنام ايراندخت مشهور شد. همچنين در سال1318و1319شمسي دو مدرسه دخترانه ديگر به نامهاي مهر و سپهر افتتاح شدند و در سال1324 و1325 به دبيرستان دخترانه ايراندخت كلاس اول دانشسراي دخترانه ضميمه‌گرديد.

 

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه بیست و یکم اردیبهشت 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

www.donboli.info

قسمت بيست و ششم

امير دنبلي

امير حاتم خان دنبلي

امير حاجي حاتم خان فرزند سلمان خان دنبلي برادر و سپهسالار احمدخان، و نواده مرتضي قلي خان دوم، درجنگ‌هاي ايران و روس از سرداران ارتش ايران بود و چندين بار به حكومت خوي تعيين شد. در سال 1186 خورشيدي نايب‌السلطنه قسمتي از سپاهيان خود را به سرداري حاتم خان و امان اله خان افشار به جنگ سپاه روس اعزام كرد در حوالي ايروان جنگ سختي بين دو طرف آغاز شد. نايب السلطنه نيز به چورس رفته بود تا از نزديك در جريان جنگ باشد. نهايتا با پيكار مردانه سپاه ايران سردار روس مجبور به عقب نشيني از ايروان گرديد. 

حاتم خان در سال 1216 خورشيدي به همراه ميرزا مسعودگرمرودي پسر ميرزا عبدالرحيم وزير اميراحمدخان كه در سالهاي سلطنت محمدشاه وزير امور خارجه ايران بود. زماني كه شاه انگلستان فوت كرده و ملكه ويكتوريا به جاي وي نشست، براي اظهار تبريك و تسليت به حضور وزير مختار انگليس رفت. 

 كوچه حاتم خان در خيابان انقلاب خوي به اسم وي ناميده شده است. منزل شخصي حاتم خان در همان كوچه در  انتهاي بن بستي كه امروزه به نام مدرسه معروف است(مدرسه دالاني) قرار داشته، در سال هاي بعد دبستان هدايت خوي در محل منزل وي تاسيس گرديده بود. زمين دبيرستان خسروي خوي نيز از املاك موروثي وي بوده است.

خداداد خان دنبلي

خدادادخان فرزند امير نجفقلي خان بيگلربيگي تبريزبود. در زمان حكومت كريم خان زند وي به عنوان گروگان در شيراز مي زيست. در سال 1161 خورشيدي نجفقلي خان طي نامه اي از عليمراد خان زند كه به پادشاهي رسيده بود در خواست آزادي وي را نمود. عليمرادخان، خداداد خان را آزاد و طي منشوري، به عنوان سپهسالار سپاه آذربايجان روانه تبريز كرد تا با كمك دنابله و ساير امراي آذربايجان به شرارت‌هاي امامقلي خان افشار حاكم ارومي پايان دهد. امامقلي‌خان در جنگ با نيروهاي دنبلي و شقاقي كشته شد و اميراصلان خان كردبچه افشار از طرف عليمرادخان زند به حكومت ارومي تعيين گرديد.

وي كه با درگذشت نجفقلي خان از طرف احمدخان حاكم تبريز شد. بعد از به قدرت رسيدن آغامحمدخان قاجار ، خدادادخان به تحريك وي اسباب زحمت احمدخان گرديد . نهايتا" احمدخان در سال 1163 خورشيدي جهت تنبيه وي به تبريز لشگركشي نموده، خداداد خان را اسير و به همراه عبدالرزاق بيگ و پسران شهبازخان كه توسط آغامحمدخان  از اسارت آزاد شده و در همان موقع محاصره شهر توسط احمدخان به تبريز رسيده بودند، به خوي برد. وي در جريان ترور امير احمدخان توسط پسران شهبازخان، با آنان همكاري داشت.

خداداد خان متحد محمدقلي خان افشار بوده و در لشكركشي وي به گرجستان با نيروهاي دراختيار خود خان افشار را همراهي نمود كه به شكست و اسارت اراگلي خان حاكم گرجستان منجر گرديد.

خداداد خان در ماجراي قتل احمدخان با عموزادگان خود همكاري داشت بعد از ترور احمدخان در سال 1164 خورشيدي توسط فرزندان شهبازخان، وي مجددا" به حكومت تبريز رسيد و تا سال 1169 خورشيدي در اين شهر حاكم بود. در همان سال محمدقلي خان كه داعيه سلطنت داشت و از قدرت روزافزون فرزندان احمدخان در هراس بود و از طرفي توان مقابله با آنها را نداشت از خداداد خان جهت حمله به خوي استمداد نمود خدادادخان نيز در اقدامي انتقادآميز با به كمك حاكم ارومي رفته به اتفاق هم به خوي حمله نمودند. در آن زمان حسينقلي خان حكومت خوي را داشت. جعفر قلي خان باتمانقلينج با سپاهي براي مقابله با مهاجمان به سمت سلماس رفت و  در محلي بنام چمن وقاصلو مهاجمان را در جنگي كه باشلان بوش نام گرفت شكست داد. خدادادخان بعد از اين شكست به اروميه رفته بعد از چند روز اقامت در آن شهر از راه مراغه عازم تبريز شد. از طرفي حاكم ارومي، صادق خان شقاقي را كه دشمن خدادادخان محسوب مي شد و آرزوي حكومت تبريز را داشت از زمان و مسير حركت خدادادخان مطلع نمود. صادق خان به سپاهي مجهز  در حوالي دهخوارقان سپاه خدادادخان را كه حدود هزار نفر بود غافلگير كرده جنگ در گرفت و خدادادخان در اين درگيري كشته شد.

صادق خان بعد از شكست خدادادخان، تبريز را تصرف نمود و تصميم به كشتن ساير پسران نجفقلي خان گرفت. دستور  قتل ابراهيم خان را صادر نمود، جهانگير خان را كه شب خوابيده بود آوار بام خانه را برسرش فرود آوردند، محمدقلي خان را شبانه ترور نموده و برادر ديگرش علي خان را در راه تبريز به صوفيان ترور كردند. به تلافي عملكرد و تنبيه  صادق خان، حسينقلي خان به اتفاق جعفرقلي خان به، تبريز و سراب حمله كرده هر دو شهر را متصرف و صادق خان را فراري دادند و جعفرقلي خان حكومت تبريز را عهده دار شد.

شيخ احمد بيگ دنبلي

شيخ احمد بيگ از اولاد امير عيسي بيگ، و در زمان حكومت تراكمه آق قويونلو از متحدان اوزون حسن آق قويونلو بوده است. چون اوزون حسن سلطنت ايران را به دست آورد و دشمنان خود را از ميان برداشت متوجه كردستان شد. امراي كردستان از جنگ ها و منازعات مدعيان سلطنت در ايران استفاده كرده و خودسر شده بودند. اوزون حسن بيگ، صوفي خليل و عربشاه بيگ را كه از سرداران معروف تركمانان بودند به تسخير ولايت حكاري مامور كرد. اين دو امير منتظر فرصت بودند. روزي به طور ناگهاني بر سر ساكنين حكاري كه از كردان بودند تاختند تصادفا" آن روز چهارشنبه بود و امير عزالدين شير حاكم حكاري به عنوان اينكه روز چهارشنبه براي جنگ مناسب نيست اقدامي نكرد و هر چه اطرافيانش اصرار كردند مفيد واقع نشد تا آن كه عربشاه بيگ و صوفي خليل سر رسيده و وي را دستگير و به قتل رساندند و حراست و حكومت  حكاري به ايل دنبلي و شيخ احمد بيگ واگذار گرديد. نويسنده شرفنامه اين واقعه را شروع حكومت و امارت دنابله مي داند.

شيخ احمد بيگ دو پسر داشت: شيخ ابراهيم و شيخ بهلول كه بنا به وصيت شيخ احمد بيگ بعد از فوت او، شيخ بهلول جانشين وي گرديد.

علي خان ملقب به صفي قليخان دنبلي

علي خان فرزند سلمان خان  دنبلي از مقربان شاه صفي صفوي بوده و در موقع جنگ با سلطان مراد عثماني و هجوم به خاك آذربايجان رشادت هاي بسيار نموده است در تاريخ سياق و تاريخ محمودخان فرزند امير محمد بيگ دنبلي شرح حال و صفات حميده علي خان مذكور است. همين كه احمد پاشا با قشون از طرف بغداد به امر سلطان مراد عثماني مامور تسخير ايران گرديد فرهاد پاشا نيز از سمت آذربايجان به ايران حمله كرد. علي خان در كوهستان حكاري مدتي با عثمانيان زدو خورد نمود بالاخره خبردار شد احمد پاشا شاه صفي را محاصره نموده و بر آذربايجان و گرجستان و داغستان مسلط گرديده علي خان با احمد پاشا صلح نمود مشروط بر اينكه آذربايجان و ارمنستان را به وي واگذار نمايند كه مانند دوران پدران خود مالك تاج و سكه گردد و ديگر اينكه فرهاد پاشا دختر خود را به علي خان داده خواهر علي خان را براي خود عقد نمايد.

علي خان دو پسر داشت مرتضي قلي خان و غياث بيگ.

 ميرزا عبدالله خان خديوي ثقةالسلطان

ميرزا عبدالله خان ملقب به خديوي ثقةالسلطان، فرزند محمدقلي خان دنبلي بود. وي از شخصيت هاي معروف آذربايجان درزمان پيشه وري، و از مخالفان او محسوب مي شد. به همين دليل به دستور پيشه وري در شهر مرند محبوس گرديد. وي تا زمان سقوط پيشه وري در زندان بود. ميرزا عبدالله خان محبوبيت زيادي در بين مردم تبريز داشت و اسارت او نيز در افزايش محبوبيتش بي تاثير نبود. وي فردي لايق و كاردان، و در حل مشكلات و مسائل عمومي مردم و شهر تبريز پيشقدم بود.خانواده هاي خديوي دنبلي در تبريز اولاد او مي باشند.(امراي دنبلي به دليل اينكه درآذربايجان حكومت مستقل گونه اي داشتند، از طرف شعراي زمان خود با عنوان خديو  مورد خطاب قرار مي‌گرفتند)

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در سه شنبه هفدهم اردیبهشت 1387 و ساعت |

(3)

به كوشش: اورين مقدم

20 ذيقعده نمره 26 ص 53 (جريده ملي)

(خوي)

خدمت با سعادت جناب مستطاب شريعتمدار ملاذالانام آقاي حاجي ميرزا ابراهيم آقا سلّمه ا... جمعي از آقايان محترم مقبره كه بخارج رفته اند جناب مستطاب آقاي حاجي ميرزا فضل ا... نيز همراهي كرده استدعا مي رود كه ميانه آقايان عظام از جانبين اصلاح در صورت اصلاح عموماً بشهر معاودت دهيد والا جناب مستطاب آقاي حاجي ميرزا فضل‌ا... را كه خارج از ماجراست خصوصاً به شهر بياوريد (انجمن ملي تبريز)

* * *

4ذيحجه الحرام1324نمره32ص77(جريده ملي)

(مكتوب از خوي)

از روزيكه افتتاح انجمن مقدس ملي خوي شده وكلاي محترم بدون هيچ گونه تغافل اوقات خودشان را در فراهم آوردن آسايش عامه مصروف فرموده اند حمد خدا را كليه ارزاق در مظنّه عادله خود بدرجه وفور رسيده كه از افراد ملت احدي شكايت ندارد مگر دو يوم قبل جماعت قصاب بخيال ايام ديرينه در صدد چندين افساد بودند كه گوشت را از عادت ديرينه كمتر نموده در قيمه ترقي بدهند آقايان وكلاي محترم به محض استماع اين مسئله اقدامات غيورانه بعمل آورده هفت رأس گوسفند خريده كشتار نموده بجماعت قصاب اطلاع دادند كه چون روز مقرري افتتاح مجلس نبود بحجرة جناب معتمد السلطان حاجي حسن آقاي تاجر باشي كه از جمله اشخاص ملت پرست معارف پروژه غريب نواز بشمار ميايد احضار نمودند پس از اينكه بتصويب چند نفر از موثقين ولايت آنها را وزن و قيمت نمودند موافق مظنه مقرره از قرار چاركي 22 شاهي و دنبه از قرار سه قران يكعباسي و پس از قرار چاركي 22 شاهي بعد از تفاوت مقتل و بهر گوسفند يك پونزه دنبه كه در روي گوشت مي‌فروشند موافق گفته جماعت قصاب محسوب نموده ديدند باز بهر گوسفند سه هزار دينار بجماعت قصاب عايد مي شود قدري آقايان وكلاي انجمن نصايح برادرانه بجماعت قصاب نمودند كه اي برادران با كمال احترام از شما خواهش مي‌نمائيم تا آخر ماه اهالي را راضي نمائيد كه از شما جماعه هم نيكنامي كه موقع همت و غيرت است بسائر جماعت منتشر باشد و اگر خلاف اين دستورالعمل نمائيد سرزنش كلي براي شما واقع خواهد شد همه راضي شدند كه از قرار معهود رفتار نمايند فردايش باز بناي بدرفتاري را گذاشتند در صدد برپا كردن علم افساد بودند في الفور آقايان وكلاء جمع قصابها را حاضر كردند و تكليف سخت بآنها نمودند كه يا بايد ملتزم باشيد من بعد قصابي نكنيد و يا اينكه در مظنه حاليه با كمال وفور گوشت مردم را بدهيد چند نفري از ريش سفيدان آنها اظهار نمودند كه ديگر قصابي نكنيم جناب حاجي ميرجلال آقا صرّاف و آقا مشهدي خليل آقا كه اعضاي انجمن هستند با آقا مشهدي جبار كه قديماً قصاب بود و از تعديات حكام سلف دو سال بود ترك قصابي نموده بود جدا ملتزم شدند كه ما نمي خواستيم باعث بكسب و روزي شما جماعت بي ناموس باشيم ديروز كه وكلاء محترم هر قدر بشما ملتجي شدند كه باعث آشوب ولايت نباشيد قبول نكرديد ما حاضريم اين عمل را از پيش ببريم كه از اول هر ماه مظنه كه از انجمن داده شده تا آخر ماه بفروشيم بعضي از قصابها التزام دادند كه قصابي نكنند بعضي التزام دادند از قرارداد فوق با جناب حاجي ميرجلال آقا و آقا مشهدي خليل تاجر ماكوئي و آقا مشهدي جبار موافق راي انجمن رفتار نمايند فوراً آقايان مزبور دكانهاي ملتزمين را تحويل گرفته آدم گذاشتند از روز اقدام مشار الهيم و فوريت گوشت بدرجه اكمل رسيده و عموم اهالي از اين همت غيورانه و از اين نيت صادقانه آقايان وكلاي محترم شاكر و دعاگو هستند الحق محترمين امناي انجمن مقدس ملي كه در بلاد معلاّ بنياد دولت عليه ايران هستند حافظ ناموس دولت و حقوق ملت هستند و مروج شريعت مقدسه اند دعاي بقائيت آنها بر عموم ملت لازم است الهي در ظل حمايت و قدرت و سلامت ذات مقدس ملوكانه روحي و روح العالمين فداه روز بروز بر قوت و اقتدار آنها بيفزايد بحق محمد واله الطاهرين اين بنده درگاه هم منتهاي تشكر و امتنان را از عموم اعضاي انجمن مقدس ملي دارم كه انشاءا... هيچ وقت از اوقات بذل مرحمت خودشان را دريغ نفرموده يك محل مخصوص از جهه انتشار جرايد معين فرموده با كمال رفاهيت حال مشغول بدعاگوئي باشم مستدعي است كه اوصاف حميده ملت پرستي اين اشخاص در جريده درج بفرمائيد كه در همه آفاق منتشر شده بر ملت پرستي خود بيفزانيد. (غريب الوطن ابراهيم)
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در دوشنبه نهم اردیبهشت 1387 و ساعت |

خوي در مطبوعات دوره قاجار (2)

به كوشش: اورين مقدم

 

11 ذيعقده1324ـ  نمره23 ـ ص43 (جريده ملي)

روز يكشنبه هفتم ماه، وقت عصر مجلس خصوصي در انجمن منعقد گشته بعد از اجتماع عموم وكلا تلگرافي كه از خوي بعنوان انجمن ملي مخابره شده بود در مجلس قرائت نمودند مضمون تلگراف مشعر بر اين بود كه بعضي آقايان با اهالي خوي طرف شده و فيما بين آنها منازعه اتفاق افتاده است. اهالي بازار دكاكين را بسته در مسجد جمع شده و از دست آقايان شاكي هستند.

تلگرافي ديگر هم قريب باينمضمون از طرف حكومت خوي بحضور مبارك نوّاب مستطاب اشرف والا شاهزاده امامقلي ميرزا امير نويان مخابره كرده بودند آن هم در مجلس خوانده شد و حكومت خوي در اسكات اهالي و رفع مفسده تكليف خواسته بودند وكلاي انجمن مقدس ملي بعد از شور و مصلحت تلگراف ذيل را بخوي مخابره كردند.

توسط جناب مستطاب آقاي حاجي ميرزا ابراهيم آقاي مجتهد سلّمه الله خدمت جناب مستطاب آقاي حاجي سيد علي آقا چون از قرار مخابرة تلگرافات عديده اهالي خوي از جنابعالي و آقازادگان جنابعالي متظلم و متشكّي هستند لهذا زحمت ميدهم يا بايد بموجب اين تلگراف باستحضار جناب مستطاب شريعتمدار آقاي حاجي ميرزا ابراهيم آقا سلّمه الله تعالي بمقام اصلاح برآمده و از اهالي ترضيه حاصل بفرمايند و يا اينكه آقازاده گان در تبريز حاضر شوند كه تحقيقات لازمه بعمل آيد (انجمن ملي تبريز)

بعد تلگرافي كه جناب آقا ميرزا خليل خوئي بتوسط يكي از تجار بانجمن ملي كرده بود خواندند ملخّص تلگراف اين بود صندوق مشاراليه را كه در ماه رمضان در بازار خوي در نزديكي پاي چراغ از حجره اش [(گويا افتادگي دارد)] همان صندوق دستخطي از جانب بندگانِ حضرت اقدس اشرف امجد والا روحنا فداه صادر شده بود تا حال اقدامات لازمه در پيدا كردن صندوق مزبور نشده و بيچاره در دست طلبكاران دستگير و لاعلاج مانده و از اعضاي انجمن مقدس ملي تبريز استمداد كرده بود. در جواب تلگرافي كه در ذيل درج مي شود با كثريت آراء از طرف انجمن ملي بحكومت خوي مخابره گرديد.

خوي توسط آقا خليل صرّاف خدمت جناب جلالتماب اجل آقاي سالار ارفع حكمران درباب صندوق مسروقة آقا خليل سابقاً هم اظهار شده از قرار معلوم تاكنون پيدا نكرده ايد مؤكداً  زحمت ميدهيم لازمه اهتمام در پيدا كردن صندوق مزبور بعمل آورده و آقا خليل را آسوده نمائيد (انجمن ملي تبريز)

* * *

14 ذيعقده 1324ـ  نمره24ـ ص45 (جريده ملي)

دائر بوكلاي تهران

چون جناب مستطاب شريعتمدار آقا ميرزا عبدالرحيم آقا سلّمه الله تعالي از طرف علما وكالت طهران را قبول نفرمودند لهذا بحكم قرعه جناب مستطاب شريعتمدار آقاي ميرزا يحيي امام جمعه خوي سلّمه الله تعالي را معين كرده و تلگرافي در اينخصوص بعنوان جناب معظم له از طرف آقايان علماء تبريز مخابره شده بود جنابشان وكالت را قبول و جواب ذيل را مخابره فرموده اند . . .

خدمت ذيسعادت حضرت مستطاب ملاذ الانام والمسلمين آقاي مجتهد ادام الله علاه رقيمه تلگرافي را دائر بر قبول وكالت نوع محترم زيارت گرديد اگر چه با وجود موانع و گرفتاري هاي شخصي موجوده در اين موقع حركت كمال صعوبت و تعسر دارد ليكن از آنجائيكه دعاگو غير از خدمتگذاري شرع و اهل شرع و ملت و دولت وظيفه و شغلي نداشته بعد از آنكه رأي مبارك حضرت عالي و آقايان عظام ادام الله بركاتهم باين قرار گرفته حقير باينخدمت معيّنه و اشتغال نمايد جز اطاعت و انقياد تكليفي ندارم بشرط اينكه جزئي اهمالي شود تا امور شخصيه را تسويه و اسباب و مقدمات حركت را فراهم آورد (يحيي)

تلگراف از خوي

خدمت جنابان مستطابان انجمن مقدس ملي دام اقبالهم مختصر نزاعي كه در يك برّه مابين  پسر جناب مستطاب آقاي حاجي سيد علي آقا عمواوقلي و پسر جناب مستطاب حاجي ميرزا حبيب الله عمواوقلي واقع شده بود اشخاصي كه در تشكيل اين انجمن مقدس ملي خوش دل نبوده علي‌الدّوام درصدد ابطال اين منبع عدالت هستند اين نزاع را دست آويز نموده اسباب اغتشاش فراهم آوردند داعي ديدم كه مفسده را روز بروز مشتعل ميكنند و در ميانه قتل نفوس خواهد شد محض اسكات مردم و رضاي خدا را ملاحظه نمودم با عموم طايفه و جمعي از علماي معتبرين بلد سه روز است از شهر حركت كرده ايم تلگراف جنابان عالي در اصلاح اين قضيه بتوسط جناب مستطاب حاجي ميرزا ابراهيم آقا مجتهد سلّمه الله تعالي رسيد اگر بمقصود جنابانعالي اصلاح اصل مادة نزاع است نظر بفراست طرفين در اصلاح حاضر و الاّ اصلاح قلوب فاسده مغرضين منوط بتوجه اجداد طاهرين و اعضاي انجمن مقدس ملي است (يعقوب الحسيني)
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه یکم اردیبهشت 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

امير دنبلي

قسمت (25)

نجفقلي خان دنبلي

 نجفقلي خان پسر امير فتحعلي بيگ پسر خدادادخان پسر نجفقلي خان بيگلربيگي تبريز بود . وي در اوائل سلطنت محمدشاه قاجار حكومت شهرخوي را بعهده داشت و عنوان بيگلربيگي گرفت  ولي پس از چندي سليمان خان دنبلي پسر حسينقلي خان، جانشين وي شد و نجفقلي خان به حكومت خلخال منصوب شد . نجفقلي خان در دوره استيلاي روسها ، به ايران و نايب السلطنه وفادار ماند و مورد آزار و اذيت مير فتاح مجتهد تبريز كه عامل روسها بود قرار گرفت . عباس ميرزا بعد از بازگشت به تبريز جهت قدرداني از خدمات او دستخطي نوشته كه متن آن در تبريز چاپ شده .نجفقلي خان داماد عباس ميرزا نايب السلطنه بود.

علي خان دنبلي متخلص به غريب

علي خان پسر حاجي محمدآقا و نواده عبدالرزاق بيگ دنبلي، متخلص به غريب از شعرا و فضلاي قرن سيزدهم بوده . مرحوم تربيت در كتاب دانشمندان آذربايجان در مورد وي مي گويد : طبع خوشي داشته است . ديوان شعري دارد.وي از شاگردان دارالفنون تهران بوده و پس از تحصيل پياده نظام در تاريخ 1237 خورشيدي جزو شاگردان اعزامي از طرف دولت ايران با حسنعلي خان امير نظام به پاريس رفته و پس از اكمال علم و عمل به ايران برگشته و مشغول كار شده است. كتابي در چگونگي اوضاع و پيشرفت صنعتي و نظامي كشورهاي اروپائي بنام «رساله در علم جنگ »در سال 1234 خ. نوشته و كتاب ديگري هم از فرانسه به فارسي ترجمه نموده كه به دستور مارشال كنت راندون وزير جنگ فرانسه  تاليف شده است و موضوع آن جنگ دولتهاي انگليس و فرانسه با دولت چين ميباشد. نمونه اي از غرليات وي بيان ميگردد.

به طريقي كه بكندي تو مرا بنيادم/تا دم پرتو محشر نرود از يادم

مرغ دل در هوس دام تودائم گويد/ اي با حيف كه سرداده و پا آزادم

از غمت ناله دلسوز چنان مينالم/ كآسمان لرزه كند از اثر فريادم

پيش آه من غمديده نبايدگويد/ عاشق خسرو شيرين كه من آن فرهادم

بادبر ذلف تواي دوست خدايا نرسد/  زانكه بنياد ز بن جمله رود بر بادم

لذت گردش پرواز دگر كي يابم                                   همچنان دام گره در گرهي افتادم

جغد در طعنه بلبل به چمن ميگويد/ اي غريبا تو به من گو كه چه سان دامادم

سليمان خان دنبلي

سليمان خان پسر حسينقلي خان بيگلربيگي دنبلي از مسلك عرفا پيروي ميكرد و از آنها اجازه ارشاد داشت .در سال 1173 خورشيدي و در خوي متولد شد. اين امير بعد از حكومت عموزاده خود نجفقلي خان دنبلي در خوي بجاي وي منصوب گرديدو تا سال 1220 خ.  در حكومت خوي باقي بود تا اينكه در اين سال به تهران احضار شد .

 سليمان خان در فتنه سالار پسر آصف الدوله به سال 1224 خ. كه در خراسان و به تحريك دولت انگليس قيام كرده بود به حكومت بسطام و شاهرود منصوب و مامور شد از نفوذ سپاهيان سالار به آن حدود جلوگيري كند .با حمله سپاهيان جعفرقلي خان كرد شادلو به سمت بسطام ، محمدشاه ، سرتيپ ابراهيم خان خوئي را با لشكر كافي به كمك سليمان خان دنبلي فرستاد. اين دو امير با كمك هم به همراه مهديقلي خان پسر سليمان خان كه از سركردگان سپاه بود  جعفرقلي خان شادلو را شكست دادند. سليمان خان بعد از تصرف مشهد در سال  1228 خورشيدي  به حكومت تربت حيدريه منصوب شد.

ميرزا احمدخان دنبلي ضرابي متخلص به صبور

ميرزااحمدخان متخلص به صبور، پسر ميرزا محمدعلي خان دنبلي وزير لطفعلي خان زند، از نوادگان غياث بيگ ميباشد. وي در كاشان نزد پدر و عموي خود فتحعلي خان ملك الشعرا خود تربيت يافت و به مقام والائي در شعر و ادب رسيد. هميشه به عبدالرزاق بيگ مي گفته «جد ما از سلسله شما بود، از بلده خوي به كاشان آمده ، در آن ديار خلدآثار توطن كرده است»بعد از استقرار عباس ميرزا در تبريز ، وي به آذربايجان آمد و در سلك دبيران و منشيان و مستوفيان در آمد.

نايب السلطنه از اسيران روسي يا فراريان كه نزديك به ده هزار نفر بودند و مسلمان شده بودند، فوجي بنام بهادران يا فوج خاصه تشكيل داده بود و مي گفت سرهنگ و سردار اين فوج منم . وي ميرزا احمدخان را در اين فوج نايب خود قرار داد.در سال 1190 خورشيدي ميرزا احمدخان به فرماندهي آن فوج از ارس گذشت و به دشمن حمله كرد و پيروزي يافت . ولي در ديماه سال 1191 خ.  در جنگ ارگوان طالش كه ايرانيان شكست خوردند او پايداري كرد و در ميان جنگلي بدست روسها به شهادت رسيد . ميرزا احمدخان فرزندي بنام ميرزا محمدخان بر جاي مانده ، وي نيز دو پسر داشت  ميرزا  زين العابدين خان موتمن الاطبا پزشك ناصرالدين شاه قاجار و ميرزا احمدخان . استاد  ملك الشعراي بهار قصيده سراي بزرگ ايران از بازماندگان ميرزا احمد خان بوده و پدرش صبوري ،تخلص خود را از صبور شهيد گرفته بود.
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در یکشنبه یکم اردیبهشت 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمت آنها(24)

www.donboli.info

امير دنبلي

امير اسدالله خان بهجت‌الملك‌دنبلي

امير اسدالله خان ملقب به بهجت الملك فرزند اميراصلان خان و نواده امير احمدخان شهيد از سران نظامي زمان ناصرالدين شاه بود.وي تحصيلكرده اروپا، و بزبان فرانسه تسلط كامل داشته و از علوم زمان خود نيز بهره مند بود. مدت دو سال ازفرماندهان سپاه شاهزاده عبدالحسين ميرزا نصرت الدوله سالار لشكر، فرمانده قشون آذربايجان بود. سالارلشكر كه فارغ التحصيل دارالفنون وبرادرهمسر مظفرالدين شاه بود. بعد از دو سال، توسط ناصرالدين شاه به تهران احضار و با لقب فرمانفرما والي كرمان و بلوچستان شد و در سال 1270 خورشيدي اسدالله خان را كه در آن زمان به مقام ميرپنجي رسيده بود، به فرماندهي لشكر كرمان تعيين كرد.

اسدالله خان كه فردي لايق و كاردان بود، پس از چندي خدمت درلشكر كرمان، از طرف دربار به حكومت شيراز منصوب گرديد و بعد از سركوب ناآرامي ها و بلواهاي تنگستان، لقب معتضدالملك گرفت. خانواده هاي معتضدي در شيراز اولاد وي مي باشند. ميرزا حبيب خان يكي ديگر از فرزندان اوست.

ميرزا زين العابدين خان مؤتمن‌الاطباء

ميرزا زين العابدين خان دنبلي ضرابي ملقب به  مؤتمن الاطبّاء پسر مرحوم ميرزا ابوالحسن خان، پزشك حضور ناصرالدّين شاه بود.وي نخستين فارغ التحصيل دارلفنون بوده واز پزشكان نامي ايران در دوران قاجار بشمار ميرود.موتمن الاطبا از بزرگترين جراحان زمان خود بود و از تخصص و مهارت بالاي وي در بيرون آوردن سنگ از مثانه در كتب و مقاله هاي متعددي سخن به ميان آمده است. همچنين وي آشنائي كامل با شعر و ادبيات داشته ومخصوصاً به شاهنامه و شعرهاى فردوسى عشق مي ورزيد.

بنا به نوشته محسن روستائي در كتاب تاريخ طب و طبابت درايران، مطب موتمن الاطباء يكي از »مكاتب اربعه و چهارگانه طب« بود. اين مكاتب به عنوان پديده ‏اى مهم در تاريخ پزشكى عهد قاجار كه در مقابل مدرسه طب دارالفنون به ظهور رسيد، مورد بررسى قرار گرفته است. منظور ا مكاتب، مطب چهار نفر از اطباى مبرّز تهران كه در حكم مكتبى براى آموزش طبابت بود، مى‏باشد. از آنجا كه در اين چهار مطب راه نيل به هدف ـ اشتغال به طبابت ـ كوتاه بود و حساب و كتاب و پروانه و جوازى هم در كار نبود، طالبين طبابت اين راه را انتخاب مي‏كردند و رنج صيل در مدرسه را بر خود هموار نمي ‏ساختند. اين مكاتب عبارت بودند از مطب‏هاى «ميرزا زين العابدين خان مؤتمن الاطبا، ميرزا ابوالحسن خان بهرامى، ميرزا على اكبر خان ناظم الاطبا و ميرزا سيد حسين خان نظام الحكما». به طالبين علم طب، پس از طى دوره در اين مكاتب، گوينامه پزشكي ارائه مي شد.

منزل شخصي مؤتمن الاطبا ، در منطقه پامنار تهران به شماره 3104 در فهرست آثار ملي ايران درفهرست آثار ملي به ثبت رسيده است .اين منزل كه در سال 1300 قمري ساخته شد، با 800 مترمربع مساحت در كوي نوري زاده پامنار واقع است و با ستون ها و ايوان ها و بافت معماري خود، يك نمونه از معماري و خانه هاي سنتي دوران قاجار است. استاد موتمن نواده موتمن الاطبا كه در زمان ثبت خانه مذكور مالكيت آن را داشته با رضايت و خواست خود اجازه ثبت آن خانه را داده است.استاد موتمن درباره اين خانه ميگويد: در آن روزگاريعنى زمان ناصرالدين شاه اين ساختمان از بهترين بناهاي تهران بود. بطوريكه مأمورين مخفى شاه كه مراقب امورمالى بستگان دولت بودند آن را به شاه گزارش داده بودند. يك روز كه به موتمن الاطباء به اصطلاح شرفياب حضور بود، شاه به اوگفته بود حكيم باشى شنيده ‏ام عمارت سه طبقه ‏اى ساخته ‏اى. و در  مورد از وي تحقيق نموده بود.

ميرزا زين العابدين خان حكيم  در سال 1326 در تهران درگذشت.

حسينقلي آقا دنبلي

 حسينقلي آقا فرزند بهاالدين آقا و نواده عبدالرزاق بيگ دنبلي بود.وي درسال 1222 خورشيدي يكي از پنج نفر دانشجوي اعزامي به پاريس بدستور و انتخاب محمدشاه قاجاربود. و بنا بر نظر شاه كه به خط خود نوشته بود، در علم سركردگي پياده و توپخانه، از سال 1223 تا 1227 خورشيدي تحصيل كرد و در طول تحصيل از دانشجويان ممتاز مدرسه سن سيرو پاريس بود.

حسينقلي آقا از نخستين انديشمندان ايراني بودكه با فرهنگ غرب آشنا شد. وي بعد از درگذشت محمدشاه به ايران مراجعت نموده به كار مشغول شد و در اوائل حكومت ناصرالدين شاه به فكر ايجاد تغيير تجدد در نظام زندگي ايرانيان بوده است .

سفير وقت فرانسه در ايران كنت گوبينو در كتاب اديان و فلسفه در آسياي مركزي در فصل پنجم زير عنوان متفكران آزاد و تماس با افكار اروپائي ، حسينقلي آقا را ستايش ميكند و ميگويد كه به زبان و فرهنگ فرانسوي آشنائي كامل داشته و در مليت ايراني و اعتقاد به تجديد مجد و عظمت ايران تعصب شديد داشته است .

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه بیست و چهارم فروردین 1387 و ساعت |

آشنايي با دنبلي ها و خدمات آنها

امير دنبلي

قسمت 23

www.donboli.info

 

حاجي محمد آقا دنبلي

حاجي محمدآقا پسر بزرگ عبدالرزاق بيگ دنبلي و نواده نجفقلي خان بيگلربيگي بود و همانند پدر خود در طول حياتش به تحقيق و مطالعه پرداخت. اشتهاردي در مورد وي مي‌نويسد: »در مبادي حال ترك قيل و قال و جاه و مال كرده، به اسلوب تجرد و تفرد از ابناي زمان گوشه عبادت گرفت و توشه قناعت«

آثار حاجي محمد آقا به شرح ذيل است:

تفسيرقرآن: ايـن تـفسير به صورت تفسير مزجى است كه بسيارى ازمباحث فلسفى، عرفانى را با استشهاد از روايـات اهل بـيـت(ع) آورده اسـت و همچنين خطبه‌هائى را انشا كرده است كه مسجع و مقفى مى باشد و به عنوان مقاله در پند و اندرز و موعظه آورده است. حاجي محمدآقا موفق به اتمام آن نشده، بعداز وي فرزندش »ملا نجفقلي دنبلي« خواسته آن را به اتمام رساند ولي به دليل اينكه روش فكرى او با روش فكرى پدرش متفاوت بود، تصميم گرفته تفسيرى كامل از آغاز قرآن تا پايان آن مستقلا بنويسد.

نـسـخـه مـوجوداز اين تفسيردر كتابخانه آيت اللّه مرعشى نشان مي‌دهد مقدمات تفسير شامل فضيلت علم و اهميت قرآن و انواع كلام و فوائد انزال كتب ونكوهش تفسير به راى و مبحثى در تـحريف و اختلاف قرائت و چگونگى نزول قرآن وآداب تلاوت و جز اينهاست و همچنين شامل تفسير سوره  بقره مى باشد اين تفسير در روز پنجشنبه 12 ماه رمضان 1252 (30 آذرماه 1215 خورشيدي)پايان يافته است.

دانشمند معاصر جناب آقاى سيداحمد اشكورى در جلد دوم كتاب »التراث العربى« نيز به مطالب فوق اشاراتـى داشته و كد نسخه موجود دركتابخانه را 1524 درج كرده و نسخه تصحيح شده را داراى تعليقاتى از آغاز تا پايان سوره بقره معرفى نموده است.

شرح ديوان انوري: اين كتاب چاپ سنگي است به شماره كتابشناسي ف2657 در كتابخانه ملي به ثبت رسيده است. حاجي محمدآقا درباره اين كتاب مي گويد: » پس‌ از مطالعه فقه و اصول‌ و حكمت‌ و كلام‌ خواستم در شعر پيچم و در فن آن‌ دست يازم لذا شروع به خواندن دواوين‌ كردم‌ كه از آن جمله ديوان انوري‌ ابيوردي بود. اين‌ ديوان‌ از آنجا كه‌ حاوي‌ مشكلات‌ عديده‌ و رموز شطرنج‌ و نرد و ستاره‌شناسي ‍‌ و نجوم‌ و علوم‌ زمان‌ بود بوجهي‌ در من‌ اثر گذاشت‌ كه‌ براي‌ فهم‌ دقيق‌ آن‌ بر آن‌ شدم‌ از پدرم‌ كمك‌ گيرم‌ و در حضرتش‌ آن‍را بياموزم‌ لذا در نزد پدر آن‍را آموختم‌ و مشكلات‌ آن‍را برحسب‌ نكته‌پردازي‌هاي‌ پدر از هم‌ باز گشودم‌ و حاصل‌ آن‌ اين‌ كتاب‌ شد كه‌ اميدوارم‌ ديگران را نيز به كار آيد.« پس از اين‌ مقدمه‌ نويسنده‌ به يكايك‌ ابيات مي‌پردازد و آنها را شرح‌ مي‌دهد. نسخه‌اي از اين كتاب نيز در كتابخانه شادروان محمد نخجواني بوده و اينك در كتابخانه ملي تبريز نگهداري مي‌شود.

شرح مشاعر ملاصدرا: نسخه اي از اين كتاب در كتابخانه مجلس موجود است كه تاريخ  17 محرم 1242 (30 مرداد 1205 خورشيدي) را دارد و  مرحوم تربيت آن رابه عبدالرزاق بيگ دنبلي نسبت داده است.

4. تاريخ دنابله: كتابي است در شرح اصل و نسب و تاربخ طايفه دنبلي نسخه اي دستنويس از اين كتاب در كتابخانه مرحوم نخجواني موجود بوده كه به كتابخانه ملي تبريز منتقل گرديده و به شماره 1799 در آن كتابخانه نگهداري مي شود.

 

 

 

+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه هفدهم فروردین 1387 و ساعت |

جنبش مشروطيت در خوي

دنيزآرانلي


ادامه مطلب
+ نوشته شده توسط رضا حسن زاده در شنبه هفدهم فروردین 1387 و ساعت |

 رونق مزار مريد از يادرفتگي مزارمراد

هما ارژنگي

 

مقامات جهانگردي با بهره گيري از اقبال مردم غرب، به ويژه آمريكايي ها از عارف نامدار ايراني، مولانا جلال الدين بلخي، قونيه را تبديل به يكي از مراكز پرجاذبه ي جهانگردي كرده اند. در حالي كه مزار شمس تبريزي كه مولانا اعتراف مي كند وجودش از اين مراد روشنايي معرفت يافته، در شهر خوي به فراموشي سپرده شده است. مطلب زير به معرفي مزار از ياد رفته ي شمس تبريزي، اين عارف بي بديل اختصاص دارد (تحريريه مجله خواندني)

×××××××

منار آرامگاه »شمس تبريزي« ميان خانه هاي مسكوني و مردم محله خوي سربرافراشته است.

شهر باستاني خوي، شهري زيبا و تاريخي است كه براساس منابع آشوري تا سده ي هشتم قبل از ميلاد قدمت دارد و به خاطر قرار گرفتن بر سر راه جاده ي ابريشم در زمان هاي گوناگون محل تلاقي انديشه ها بود و نه تنها دانشمندان فراواني از آن برخاسته اند، بلكه ميزان بسياري از بزرگان بوده كه پس از مرگشان آن را چون جان عزيزي در بر گرفته است. از اين ميان مي توان به (شمس تبريزي) اعجوبه زمانه و پير و استاد و مرشد (مولانا جلال الدين مولوي) اشاره كرد كه منار و محله اي را در غرب شهر خوي به نام خود اختصاص داده است.

در بخش غربي خوي در ميان خانه هاي قديمي محله امامزاده در محله (شمس تبريزي) برجي از شاخ گوزن به بلنداي تقريبي چهارده تا پانزده متر سر بر آسمان افراشته و از جور روزگار امن مانده است. درباره ساخت و سازنده ي آن و اين كه چرا نام شمس را بر خود دارد. ديدگاه هاي مختلفي وجود دارد.

جهانگير ميرزاي قاجار مي نويسد: در خارج شهر خوي آبادي و محله اي است كه در آن دو منار قديمي موجود است. در اين مناره ها به جاي آجر از كله قوچ هاي شكاري استفاده شده و شاخ قوچ ها به شكلي زيبا به گرد مناره خودنمايي مي كنند. در اين دو برج چنين بر مي آيد كه در روزگار او در اين مكان دو منار وجود داشته كه اكنون تنها يكي از آن دو بر جا مانده است. گفته مي شود هنگامي كه يكي از مناره ها خراب شده مردم مبلغ ده تومان به حاكم وقت داده و از مصالح آن مناره در آن نزديكي مسجدي بنا كرده اند كه »مكان مقدس« ناميده مي شود. اين مسجد در سال1296 قمري ساخته شده و تاريخ بناي آن در منبر مسجد حكاكي گرديده است.

منار »شمس تبريزي« در باغچه ي منزل خانواده ي فياضي قرار دارد. از قول ايشان گفته اند: »معلم قرآني به نام كربلايي رسول داشتيم كه قريب صد و پنجاه سال عمر داشتند و مي گفتند يك روز صبح كه از خواب برخاستم، ديدم يكي از مناره ها فرو ريخته. بعداً مردم با آجر و مصالح آن، مسجد »شمس تبريز« را بنا كردند

در بخش شرقي اين مسجد سنگي تراشيده به ابعاد75×50 سانتي متر ديده مي شد كه نوشته و ماده تاريخ داشت. اين سنگ با گذشت زمان ناخوانا شده بود ولي در بالاي يخش جنوبي آن روي يك صفحه كوچك برجسته به ابعاد25×15 سانتيمتر آيه ي «كل من عليها فان« به چشم مي خورد. بنا به گفته ي يكي از افراد هيئت امناي مسجد »شمس تبريز«، اين سنگ در بن ديوار اتاقي كه در شرق حياط مسجد ساخته شده قرار دارد و مي توان آن را بدون كه به ساختمان آسيبي برسد بيرون آورد و مورد مطالعه قرار داد. مردم نيز با اين گفته ها موافقند و از سنگ نبشته اي كه از منار تخريب شده باقي مانده و مخدوش و ناخوانا است و بعلت اهمال كارگران در بازسازي مسجد از ميان رفته سخن مي گويند.

درباره اين مسجد نقل قول هاي ديگري نيز وجود دارد. از آن ميان گفته مي شود كه يكي از امامان جماعت (شيخ علي ملائكه) معتقد بوده كه در ميان دو منار قبري متبرك وجود دارد. باز گفته مي شود كه عصرهاي پنجشنبه زني از سادات بر روي قبر پارچه سبزي مي گسترده و شمع